Pesquisar neste blogue

SOBRE MIM / ABOUT MY SELF / TENTANG DIRI SAYA / KONA-BA HA'U AN.

A minha foto
Díli, Díli, Timor-Leste
Olá..., Sou Paulo S. Martins, de Ainaro, sou eis seminarista do Seminário Maior de São Pedro e São Paulo Fatumeta, Díli, Timor-Leste (Eis Frater), licenciado em Direito pela Escola de Direito da Universidade do Minho, Braga-Portugal e sou mestre em Direito Tributária pela mesma escola. Atualmente sou jurista e assessor legal num instituto público em Díli. Ora, esta página criei em 2010 com intuito partilhar pouco conhecimento que eu tenho ao público em geral e aos que têm sempre sede de ciências e informações. Os conhecimentos e as informações que opto por publicar aqui sempre estão relacionados com direito, cultura, família e poemas. Aqui vai a minha página. Portanto, agradeço imenso pelos comentários e sugestões dados para melhorar esta página. Um grande abraço. Paulo Martins

terça-feira, 6 de setembro de 2011

Husi “Revolução” Ba “Evolução” Too “Involução”: Hateke ba Makaer-ukun Foinsae Sira

Husi "Revolução" Ba "Evolução" Too "Involução": Hateke ba Makaer-ukun Foinsae Sira
Hanoin Ruma Husi FORUM MAUBISSE (FM) – parte 1

Martinho G. da Silva Gusmão
Molok atu tama ba referendum 1999, Igreja Católica liu husi Dom Carlos F.X. Belo, SDB no Dom Basílio do Nascimento halibur politiku nain sira iha Dare I (1998) no Dare II (Jakarta, 1999). Evento ida ne’e organiza husi Comissão da Justiça e Paz, Diocese Dili. Hateke ba eleição geral 2012, dala ida tan Uma Kreda liu husi Dom Basílio do Nascimento (ho presença Dom Norberto Amaral no Dom Alberto Ricardo) lidera makaer-ukun sira atu hamosu Maubisse I (2010) no Maubisse II (Palácio Nobre, Lahane 2011). Iha biban ida ne’e, Comissão da Justiça e Paz Diocese de Baucau mak sai facilitador, hamutuk ho sarani leigo sira ne’ebe professional no intelektual.
Foti husi filosofo Blaise Pascal, Dom Basílio do Nascimento ne’ebe kaer processo FM dehan katak “Nos ombros dos velhos, vemos mais longe” (husi katuas sira nia kbaas leten, ita hateke dook liu tan). Maski nune’e, ema balun hateten katak liafuan “katuas” ka “fuk mutin” la dun diak. Diak liu hateten “geração 1975” hodi compara ho “geração actual”, “geração potencial” ka “geração emergente”.
Tuir lolos, FM-1 foti problema boot ida: “sociedade oinsa mak ita hakarak atu harii (?)” no “perfil liderança ida ne’ebe mak ita mehi atu hetan?” iha politika nain foinsae sira nia leet. Wainhira FM-1 temi kois deit “transformação da liderança”, ema lubuk ida hanoin kedas katak eleição 2012 hanesan momento ida atu “antigo” sira ba halot-an tiha, no geração foun hahu tur nudar makaer-ukun foun iha kadunan. Maibe, ida ne’e la’os espírito FM nian. Conseito “transformação da liderança” ne’ebe mosu iha FM-1 no FM-2 hare liu ba oinsa mak politika nain sira ne’ebe sei foinsae hela atu hatudu aan nudar “pensador” (theoretical understanding), “comunicador” (practical understanding) no “organizador” (technical understanding). Hateke hikas ba historia, liderança política iha Timor Leste bele sukat tuir “revolução”, “evolução” no “involução”.
Revolução: geração 1975
Liafuan “revolução” tama iha vocabuláriopolítico, wainhira iha 1789 rai França nakfera no naksobu tan povo revolta hasoru monarquia. Partido radical “the Jacobins” mobiliza massa no propaganda iha Paris atu hakotu kedas domínio imperador (liurai boot) Louis XIV ninia poder. Maibe, liu tiha 1815 deit mak hafoin geração liberalista sira proclama katak Revolução Frances (the French Revolution) hanesan luta husi classe atu halo transferência poder husi aristocracia ba bourgeois. Fou-foun, líder ki’ik balun hamutuk ho “Padre secular” sira prepara documento ida ho naran: “cahier du quatre monde” (caderno do quarto mundo) atu hatoo ba Liurai no ukun nain sira lori halo mudansa social no política. Interesante, katak, revolução Frances la monu nune’e deit, maibe mos liu husi Amo Lulik balun ne’ebe “laran moras” hare sofrimento sarani/ povo iha paróquia-aldeia sira. Exemplo, hanesan Padre Jean Meslier (1664–1729) halo manuscritos lubuk ida atu hateten katak “A revolta e o sagrado constituem os dois únicos universos possíveis na mente humana”. Tuir Amo-lulik ida ne’e nia hanoin, “... o revoltado é aquele que elegerá como valor supremo a integridade da vida humana em detrimento da concretização de um ideal de transformação radical da sociedade a tudo custo” (P.J. de Lima Piva: 30). Infelizmente, wainhira revolução hotu tiha “funu nain” sira ne’e subar tiha dokumentu ida ne’e no hases tiha “Padre” sira husi processo histórico ne’e.
Hare ba historia Fransa nian, iha Alemanha Karl Marx no Friedrich Engels hakerek teoria kona ba revolução liu husi sira nia “The Communist Manifesto” (1848). Tuir Marx, teoria atu transforma estrutura bele deit mosu wainhira povo nia hanoin obriga líder atu halo mudansa radikal. Ho liafuan seluk, la’os ema nia hanoin (filosofo) mak halo mudança radikal, maibe povo nia insistência no insinuação mak doko rai. Husi ne’e ba oin, liafuan “revolução” sai ona hanesan sasukat ida atu halo transformação boot no radical (fokit too abut) iha estrutura politika nia laran atu hakotu dominação monarquia.
Ita labele nega katak iha 1975, Timor Leste halo revolução atu transforma husi rai ida colonizado ba independência total. Líder sira ne’ebe hahu era revolução nian mak Francisco Xavier do Amaral, Nicolau Lobato, Vicente Reis Sahe, Mau Lear, Carvarinho, Ramos Horta no Mari Alkatiri ho Rogério Lobato, no geração tuir kedas mak Xanana Gusmão, Ologari, Taur Matan Ruak, Lere Anan Timor, Nino Konis Santana, Mauhudo, Mauhuno, nst. Temi sira nia naran, tan sira mak tur iha kadunan leten hodi halo proclamação unilateral ba ita nia independência no kaer funu. Evento ida ne’e marcante teb-tebes ba ita nia historia. Ohin loron sira fuk mutin no matan malahuk oituan ona. Maibe, wainhira hahu funu, sira mesak foinsae deit. Tan ne’e, esperito revolucionário iha deit juventude sira nia fuan no matan laran!
Característica husi geração ida ne’e, sira rasik hanaran “frente da revolucionária” atu hakat ba independência iha rai Timor Leste nian. Revolução sai hanesan sasukat ba sira nia hahalok tomak. Ate, revolução mos sai tiha hanesan definição unilateral ba historia Timor Leste nian, liu husi mística (hanesan foti sae klamar no fiar tomak) no mártir (fo an no isin tomak too mate), paixão (ho terus no mata-wen tomak) no compaixão (ho laran no domin tomak). Husi ne’e mak foinsae sira hahu hetan naroman no matenek atu sai líder. Ho Marx nia liafuan karik, liderança moris nudar produto husi revolução. Revolução mak obriga sira sai líder hodi too ba emancipação – “ninia ulun mak filosofia, ninia fuan mak proletar”. Tan ne’e, proletar (“maubere”?) hasoru malu ho filosofo então revolução sei nakfera.
Evolução: “resistir é vencer”
Maibe, revolução ninia resultado bele halo ema la haksolok ka halo ema sai bulak tan la agoenta ho “sensibilidade absurda”: lakon razão, lakon motivação no lakon espírito atu hakat nafatin ba oin. Hahu konflitu iha FRETILIN nia laran too Nicolau Lobato nia mate (31 Desembro 1977), energia da luta hahu mate-lakan! Too 1983, knanuk mística no mártir nian hahu mohu neneik. Revolução hahu tama iha momento agonia nia laran. Luta ba libertação mos malahuk neneik.
Iha situação ida ne’e mak Dom Martinho da Costa Lopes no Comandante Kay Rala Xanana Gusmão hare hamutuk oinsa mak luta Timor Leste nian husik hela tiha revolução Marxista no fila ba filosofia emancipativa rasik. Diak liu – teologia da libertação ida. Hau hanoin katak Dom Martinho no Comandante Gusmão la hatene teoria social husi Jürgen Habermas nian. Maibe, hanesan naroman foun ida, sira rua hamoris teoria Habermas nian liu husi telepatia extraordianria ida. Iha ensaio ida “Toward a Reconstruction of Historical Materialism” (cf., Communication and the Evolution of Society, 1984: 130–177), Habermas hatoo kritika hasoru Marx. Halo nusa ba mos, revolução Marxista ho filosofia Marxista hanesan surik matan-rua. Marx dehan katak, filosofia “the negation of previous philosophy, of philosophy as philosophy”. Katak, filosofia ida uluk bele mate, atu moris fali filosofia ida seluk nudar filosofia. Nia rasik la husu atu halo revolução nudar hadau poder no hadau kadeira hanesan Lênin no Stalin (ho Mao Tse Tung) nia bulak. Ensaio ida ne’e naruk tebes. Maibe, hau hakarak habadak deit idéia balun – katak – Marx hanoin kona ba revolução nudar sistema mecânica no interpretação técnico ba processo historia nian hodi reduz ita ema nudar instrumento ba revolução. Tan ne’e, revolução sai deshumano tiha no halakon ema barak nia moris quase saugati tiha deit. Lênin nia liafuan katak “social engeenering” (engeneria social; ka rekayasa sosial).
Tuir Habermas nia hanoin, transformação ne’ebe humano liu mak liu husi evolução social. Atu buat ne’e bele lao diak, nia hateten katak ita labele halo alienação (halakon ema husi nia moris no nia dignidadae) ba ema maibe lori sira atu sai nudar centro! Ita ema labele hare malu nudar “meios” ka “instrumento”, maibe fatin atu hahu no fatin atu too ba! Tuir Habermas nia hare, atu evolução bele lao diak ita tenki hametin “Organizational principles of society” ne’ebe nia defini nudar “... inovations that become possible through developmental-logically reconstructible stages of learning, and which institutionalize new levels of societal learning” (ibidem: 153).
Hau lalika haktuir ai-knanoik ka historia foun. Maibe, oinsa mak Xanana Gusmão transforma FRETILIN no FALINTIL ba nacionalismo foun, liu husi CNRR, CNRM too CNRT, ho ninia organização juventude hanesan OJETIL/ OJELATIN, Fitun, no RENETIL ho DSMTT, forma Frente Clandestina, Frente Armada no Frente Diplomacia, liu mos husi “política batina mutin” (Dom Martinho, Dom Carlos F.X. Belo, Padre sira no Frater sira) nian, hatudu saida mak Habermas temi nudar “inovations”. Organização hirak ne’e hamrik no halao reconstrução ba luta liu husi terus no susar, moras no mata-wen, tanis no halerik. Monta no remonta, nakfera no kola fali, traição no paixão iha momento ida ba momento seluk, halo katak ita nia luta hakat tuir “stages of learning” ida. Ne’e duni, Xanana ninia liderança iha funu laran ne’e “singular” no “personalíssima”. Ho lema “resistir é vencer”, nia lori evolução da luta too iha final. Xanana, hamutuk ho Mauhunu, Mauhudu, Taur Matan Ruak, Dai-tula, Lere Anan Timor, Nino Konis Santana, Lu-Olo,bele sai hanesan segunda geração ne’ebe marca passo foun, nakfilak tiha revolução ba evolução. Liafuan “resistir é vencer” hanesan tiha ona teoria Charles Darwin nian, kona ba “fittest for survives”, too novellete sira hanesan Solzhenitsyn dehan “men ... knowing that they will be beaten, [but] goes on fighting” [cf., One Day in the Life of Ivan Denissowitsch]. Evolução da luta sai husi definição unilateral ida ba ação multilateral, la’os deit ona ação maibe mos pensamento.
Involução: “o arte do pensar e agir”
Maibe, liu tiha independência ita hanesan namlele tiha deit; lakon ona espiritualidade vitalícia (no hela deit “pensão vitalícia”). Buat ne’ebe Habermas temi nudar “... institucionalize new levels of societal learning” hanesan atu lakon tiha deit. Tan sa? Iha ne’e mak Dom Basílio ninia liafuan sai importante – “... tan durante ne’e ita hatene an liu husi ema seluk nia ibun, ema seluk nia matan no ema seluk nia hakarak. Ita rasik seidauk tur hamutuk atu hateten kona ba ita nia aan rasik – ‘quem nos somos’?”.
Atu bele hare kona ba “quem somos nos”, ita bele sukat husi objective world (buat ne’ebe loron ba loron ita hasoru ka factos ne’ebe ita hetan); social world (ita nia relação husi ema ida ba ema seluk, ka husi organização nia ema sira ho sira seluk); no subjective world (privilegio ne’ebe ema ida-idak hetan aksesu ba). Iha aspecto 3 ne’e nia laran, ita hare kedas oinsa mak transformação ba liderança hetan duni problema (desafio), maibe mos iha tempo hanesan hetan resposta.
Tuir hau nia observação, (1) iha nível “objective world” ita seidauk iah lian ida no hanoin ida kona ba “state of affair” (factos ne’ebe ita hetan) Timor Leste nian. Ita tau exemplo ki’ik oan ida, kona ba “caso Maternus Bere”. Iha diskusaun FM-2 nia laran, geração foinsae foti problema ida ne’e nudar “political discourse” (saida mak sira hakarak atu halo duni iha ita nia sistema politika). Intersante, katak, geração husi “antigo testamento” (liu-liu Xanana no Ramos Horta) hatoo “political opinion” (katak, hatudu saida mak sira hatene liu husi experiência) ne’ebe “superior” tebes! Wainhira sira 2 ko’alia, lian hanesan tesi kotu ona. Foinsae sira sei hela nafatin iha “political discourse” ne’ebe sai “inferior” no foinsae sira “rende” fali. Tuir hau nia hare, ida ne’e hanesan ona “transformação da liderança” iha nível share of knowledge, maibe seidauk too iha full range. Katak, liderança antigo nian sei hatene liu, no liderança foinsae sei la hatudu carateristica ketak ida. Foinsae sira sei moris iha “sombra” katuas sira nian. Maibe, importante liu: FM 2 halo katak ita nia “objective world” tama ona iha diskusaun no definição unilateral kona ba historia hahu tama iha “crise do sentido”.
Iha (2) nível “social world” ita hare momos katak FM-2 hatudu oinsa mak “antigo” sira sai nafatin “mitos”, no foinsae sira hanesan deit labarik sira ne’ebe haksolok hare film cartoon. Iha duni comunicação husi katuas sira ho foinsae sira. Maibe, sei gagu hela! Sa tan, mosu insidenti ki’ik oan ruma wainhira líder antigo sira hanesan “hadau malu” fatin atu tur, no halo líder foinsae sira “balar” (bilang) tiha. Hatudu deit, katak, katuas no foinsae sira moris iha classe social ida ne’ebe la hanesan. Hau hare nafatin katak, ida ne’e mos transformação da liderança – pelo menos husi caráter no personalidade.
Ikus liu (3) iha nível “subjective world” – foinsae sira ne’ebe participa iha FM-2 ne’e hanesan privilegiado no hetan ona aksesu nudar makaer ukun ba futuru. Iha politika nain geração foun balun hatudu ona independência iha sira nia pensamento. Seluk, sei dependente oituan ka sei atrapalhado atu hatoo sira nia hanoin rasik iha katuas sira nia oin.
Tentação boot wainhira ema halo pergunta – FM 1 no FM 2 ninia resultado mak saida? Tuir hau nia hanoin, resultado FM 1 no FM 2 hare husi processo “involução”. Historia Timor Leste hahu husi dalan revolução ne’ebe “failhado” too evolução naruk ida no desesperadamente monu fali iha “estado frágil” ida nia laran, agora tenki halo involução. Liafuan “involução” tenki hare husi teoria estetika ka hermenêutica política lori defini politika nudar “o arte do pensar e agir”. Ne’e hatudu katak, involução hanesan processo atu hafutar no hafurak, liu husi “raison du coeur” (B. Pascal) – ka, hanoin ho fuan laran iha leadership nudar “pensador”, “comunicador” no “organizador”. Ita hare kedas iha ne’e geração 2 mak hasoru malu; ida mak geração 1975 (hahu liu husi dalan revolução) no ida seluk mak geração 1999 (resultado husi evolução). Agora sira 2 hasoru malu iha palco política nia leten atu halo inclusão ida.
Dala ida tan Habermas hakerek, “inclusion of the other means rather that the boundaries of the community are open for all, also and most especially for those who are strangers to one another and want to remain strangers” (cf. The Inclucion of the Other: Studies in Political Theory: xxxvi). Iha FM 2, participante sira mai husi partido político oi-oin. Sira la diskuti hanesan iha PN, maibe iha salão Nobre quase acadêmico. Sira mai husi geração rua ne’ebe la hanesan, maibe ida-idak hatudu ninia definição kona ba historia – bele iha proclamação unilateral kona ba ukun rasik an, maibe la iha ona definição unilateral kona ba historia Timor Leste nian. Maski ita nia hanoin no ita nia posição la hanesan, maibe ita hotu moris iha comunidade ida ne’ebe nakloken ba political discourse.
*) Hakerek nain, Direitor CJP Diocese Baucau, Secretario Executivo/ Porta Voz FM

sábado, 18 de junho de 2011

Kizomba provém da Cuba (Os futuros médicos)



                 Este filmagem faz me lembrar de um velho ditado romana que diz "em Roma ser Romano" isto quer dizer que temos de adaptar com as circunstâncias reais que podemos ajudar-nos a desenvolver a nossa prória pessoa e ajudar-nos a viver na nova situação que encaramos. Esta expressão parece que útil para os iniciantes. Iniciantes aqui refere-se ás novas populações que recémchegadas pelos pías de origem. Para tal, precisa de saber quias são as condições que precisam, sobretudo, a condição fisica e saúde como questão primeira que temos de reconhecer e além disso, temos de adaptar com a situação sociocultural do novo sítio onde nós estamos, mas temos de ter atenção que esta adaptação não causará nenhuma "má vista" seja por a sociedade em que estamos e a sociedade do país origem. Aqui, é necessário que temos de ter em conta com duas alternativas; o primeiro é a adaptação passiva e radical, neste caso, é uma adaptação gradual que leva muito tempo. Neste contexto, o sujeito em causa quer ficar por um prazo indeterminado. Se for assim, não tem problema nenhum de contar com a existência passiva da sociedade do país de origem. O segundo é a adaptação passiva e moderado. Isto é uma adaptação a qualquer situação em que necessitamos para a nossa sobrevivência. Aqui temos de ponderar primeiro a compatibilidade da cultura do país de origem para que se voltassemos, não temos nenhum problema com a clima sociocultural da nossa origem. Ora, em esta situação, a adaptação é importante mas não é uma imitação em sentido negativo, quer dizer que não é uma imitação iracioan, ou seja, sem ponderação da utilidade máxima do bem comum e bem privado. Porque a imitação pode provoca a tenção nas sociedades uma vez que a imitação, em caso algum, pode parecer como uma insulta ou provocação de siume social dentro da sociedade en que estamos e muito mais isso vai ser uma má história dentro da comunidade, quer do país origem e quer na sociedade actual.

           Ora, no vídeo que eu tirei e coloquei nesta página (site pessoal para interesse pessoal) parece que é uma imitação negativa que não diz respeita ao estatuto dos autores do filme (video) e além disso, contradiz completamente, com o bom custume dos timorenses uma vez que eles são timorenses. Pois, talvez eles acharam que isto faz parte do direito e liberdade deles e ainda por cima, é um divertimento. Pois bem, falamos de direito e liberdade acho que seria melhor temos de recordar ou reler o discurso do nosso primeiro ministro actual no seminário académico em salão credencial Dili. Porque o direito e liberdade têm a sua limitação. Neste caso, temos de respeitar o interesse comum, a imagem comum ou imagem de todas as pessoas que estão ligadas com a nossa existêcia natural, timorense. Visto que esta dança que costumamos chama-la com nome de Quizomba é um divertimento dos jovens, mas um divertimento racional. Ora, no filmagem referido parece que não coresponde com um divertimento racional mas é iracional porque parecido com um acto pornográfico. já tinha visto várias danças cubanas que foram apresentadas pelos cubanos, existe alguma dança com o jeito, parcialmente, próxima deste, mas não é demasiada assim como este. Pois bem, temos de adaptar com a cultura actual da sociedade em que estamos, mas não se pode violar e nem adulterar a cultura dessa sociedade. Eu digo isso porque há algum jeito que é considerada como um jeito exagerada que não é compatível com a verdadeira dança cubana e muito mais com a nossa costume de dança. Por isso, julgo que isso é contrariar perfeitamente com o bom costume timorense e adulterar a imagem dos timorenses. Não só isso, mas por outro lado, adulterar a fama, ou seja, a boa imagem dos futuros doutores. Sendo que esta manifestação de dança é considerada, em algum aspecto, como uma manifestação sensual ou manifestação pornográfica. Sim, sabemos que há muitas pessoas, em todo mundo, fazem filmagem de pornografia e desligam os interesses ou as críticas de outras pessoas. Neste caso, temos de saber que uma coisa é cultura e bom costume e outra coisa é a vida privada. O primeiro tem haver com o consenso nacional, ou de outra pessoa que está ligada a natureza comum, ser timorense, por exemplo. O segundo tem haver com o direito de perssonalidade. Em regra geral, este cabe a pessoa privada que gera a sua própria pessoa, mas de alguma maneira, esta também tem ligação com outa pessoa.   

sexta-feira, 17 de junho de 2011

Beato Papa João Paulo II ka Beato Karol Jozéf Wojtyla




Beato Papa João Paulo II (Iha lian Tétum katak Juaun Paulu II nebé adapta ba lian português mak João Paulo II, iha lian malayu karik dehan Yohanes Paulus ke II,  iha lian latina katak  Ioannes Paulus PP. II, iha lian italiano nian katak Giovanni Paolo II,iha lian polónia ka nia rain rasik katak : Jan Paweł II), Nia naran batizmu kompletu maka Karol Józef Wojtyła, Moris iha loron 18 fulan nain feto nian ka fulan  Maio tinan 1920 – no nia hosik hela mundu ne’e no fila ba Nia Nain iha loron 2 fulan Abril tinan  2005), Nia mak Sumo Pontífice  Igreja Katólica Apostólica Romana nian no Ulun bot ba Sidade Vaticano nian hahú hosi loron  16 fulan Outubro tinan 1978 to nia hasa’e iis ikus nian. Nia mak Papa datoluk nebé kleur liu iha dokumentu istoria igreja nian. Iha Istória, Papa  São Pedro mak lori papa durante tinan tolu nolu resin há’at nia laran no  Papa Pio IX nebé lori knanr papado iha tinan tolunolu resin ida nia laran. Papa João Paulo II ka polónia oan ida ne’e  maka  papa ida mesak nebé  ukun to nia mate i mos papa ida nebé la'os Itália nia oan desde uluk kedan papa Holanda oan ida, Papa Adriano VI, nebé lori kna’ar papado iha tinan 1522.  

Papa João Paulo II maka Papa ida nebé ema hotu hahí nudar ulun bot igreja nian ida nebé fó infuluensia makas iha século daruanolu nian (XX). Ita bele dehan katak Sua Santidade sai fundamental tebes ba fim ka rohan hosi komunizmu iha Polonia no dala ruma ita bele dehan katak iha Europa tomak. Maibé la'os ida ne'e deit, maibé nia fó passu importante ida maka hadia relasaun ka tatalin diak ida entre igreja Katólika romana ho igreja Ortodoxa, ho igreja Anglikana, ho Judaízmo, no ho Islaun ka Musulmanos sira. Maske iha kotexto ida ne’e, Nia rasik mós la konkorda ka krítika makas hasoru utilizasaun ba método kontraseptivo no halo ordenasaun ba feto sira sai nai-lulik iha igreja Anglikana nian. Maibé, iha sorin seluk mos ema elozia nia iha nia apoiu ba konsílio vatikano ba daruak nian no reforma ba tradisaun missa nian.

Papa ida ne’e mos nuadar Papa ida nebé halo viajen ka visita apostólika barak liu iha istória nia kana’ar nudar papa nian, Nia visita nasaun atus ida rua nolu resin sia (129) inklui mos Timor-Leste iha loron sanolu resin rua (12) fulan Outubro tinan 1989, momentu neba Timor-Leste sei ho naran Timo-Timur nebé hola parte ba provínsia ba dala ruanulo resin hitu hosi estado Indonézia nian. Nia koñesidu nudar papa poliglota ou plurilingue tanba nia hatene koalia lian barak los, mak hanesan lian italiano,lian francês, lian  alemão, lian inglês, lian espanhol, lian português, lian  ucraniano, lian russo, lian servo-croata, lian  esperanto, lian grego clássico no lian latim, aumenta tan Nia lian rasik, lian polonês. Iha nia kaer ukun nudar papa ba igreja katólika universal, Nia halo beatifikasaun ba ema 1 340 (tokon ida atus tolu hatnolu) no canoniza santus hamotuk 483 (atus há’at walunolu resin tolu), ho nuné Nia mak sai número uluk liu ba nia predessores sira hotu nebe sai papa iha século V (lima) liu ba.

Nia hosik iis ikus liua iha loron 2 fulan Abril tinan 2005. Mate tanba nia saúde nefé fraku liu no tanba nia moras Parkinson.

Iha Loron  19 fulan Dezembru tinan 2009, Vatikanu fó sai katak papa João Paulo II “Venerável” hosi nia sucessor papal sira ho nuné Papa aktual ka Papa Bento XVI (sanoluresin nen)  beatifika Nia ba Beato iha loron uluk fulan Maio (Loron uluk fulan Nain Feto de Fátima nian nebé koñesidu mos nudar loron ba servisu nain sira nian, loron inan nian, loron são José pedreiro nian) tinan 2011 nebé hala iha Praça de São Pedro Vaticano, Roma.   





1. Orasaun particular ba Beato Karol Józef Wojtyła ka Beato João Paulo II:

Ó beato papa João Paulo II,  Papa nebé laran luak no domin nain. Wainhira ita bot sei hamotuk ho ami iha mundo ida ne'e, Ita bot hatudu domin no laran luak hodi hakotu komunizmu nia ukun iha Polonia no iha Europa, ita bot hala'o asaun dame nian ba ema mukit sira no ba ema nebé odi ita bot. Ita bot nia domin wain tebes no hatudu duni Maromak Nia domin ba mundo. Ohin ita bot iha Maromak Nia tronu ona, hatutan netik ha'u-ata (naran kompletu) nia orasaun no intensaun sira ne'e (.... temi ita nia intensaun....) ba Jesus ita Nai no ba Aman Maromak. Ha'u-ata laran metin no fiar katak ho ita bot nia intersesaun, ha'u-ata sei hetan grasa wain nebé ha'u-ata presiza atu halo karidade no tulun ema sira nebé presiza ha'u nia tulun, hanesan ita tulun ema wain wainhira ita sei horik ho ami iha mundo ne'e, atu nune'e ha'u-ata mos bele hahi ho diak ba Maromak santissimatrindade iha rai ne'e no loron ida hamotuk iha reino lalehan, Amén.

Reza Ami Aman ida, Ave Maria tolu no glória tolu.   

Beato Karol Józef Wojtyła, Harohan mai  ha'u (ami).


(Ne'e orasaun pessoal ka privada)





2. ORAÇÃO PARA PEDIR GRAÇAS POR INTERCESSÃO DO BEATO JOÃO PAULO II. 


Santíssima Trindade 

Nós vos agradecemos por teres dado à Igreja o Papa João Paulo II e por terdes feito resplandecer nela a ternura da vossa paternidade, a glória da cruz de Cristo e o esplendor do Espírito de amor. 

Confiando totalmente na vossa infinita misericórdia e na materna intercessão de Maria, ele foi para nós uma imagem viva de Jesus Bom Pastor indicando-nos a santidade como a mais alta medida da vida cristã ordinária, caminho para alcançar a comunhão eterna convosco. 

Segundo a vossa vontade, concedei-nos, por sua intercessão, a graça que imploramos, na esperança de que ele seja inscrito, quanto antes, no número dos Vossos santos.

Ámen. 

(Esta oração com aprovação eclesiástica)




Posted by Paulo Soares Martins (Paresma D'aquinho)

Braga, Loron 1 fulan Maio tinan 2011.

domingo, 29 de maio de 2011

Aprende em Mambae / To Learn in Mambae / Belajar dengan Mambae / Knair em Mambae.

Montanha Mais alta em Ainaro e em Timor-Leste.
Raelau naru paglau ni Ainaro nor ni Timor-Leolsa'e.  
1. Introdução.
 
   Mambae não é igual com mamba'e. Para saber a diferência entre estas duas palavras, teem de ler até o fim desta obra.  Mambae é uma língua mais falada em Timor-Leste, principalmente, em Ainaro, Same, Aileu e Ermera. Em Ainaro, maioria da população fala esta língua, embora ainda existe outras, com Kemak e Bunak. Em Same, alguma parte da população fala Mambae, mas existe também Bunak e Tétum-terik. Em Aileu só fala Mambae, Ermera fala além de Mambae, também se fala kemak. Visto que em Ainaro, maioria fala Mambae, mas em 7 sucos que existem em subdistrito Ainaro, a mambae que fala não bem igual de um suco para outro uma vez que existe diferencia em conceitos e pronunciação. Exemplo, em Suco Manutaci diz "servido" ou literalmente " vem comer já" em Manutaci, Soro, Mau-Ulu e Ainaro de Cima dizem-se "Má mua" entretanto, em Suro-Craic diz-se " Má á". Além desta diferencia, ainda existe muitos.

2.  Greetings / Saudações.
 
Na língua Mambae, desde antiguidade, não existe bom dia nem boa noite. Só existe " Oi ", Na era da ocupação portuguesa era bom dia até boa noite que usava e se usa até hoje em dia.

a). Pronomes pessoais.
Eu - Au
Tú = O
Ele / Ela = Ura
Você = It tú
Nós = Aem.
Vós = It
Eles / Elas = Rom.

b). Pronomes possessivos:

Normalmente usa-se juntamente com os pronomes pessoais uma vez que na língua Mambae não existe pronomes possessivos autónomos. E funciona todos em singular. No caso, os objectos encontram-se em plural, só acrescenta mais "meit" = todos.

Meu = Auní
Teu = oní
Seus = It tú ní.
Nossos = Itní.
São de todos nós = It haira ní meit.

NB = Não existe artigo defenido e nem indefenido.

C). Saudações:

- Oi = Olá, oi (Brasil)
- Kode ne tais?  = Como está ? (informal = O kode ne tais. Formal = It kode ne tais )

- Au Kode bel = Eu estou Bem.
- Au k'lao d'lo = Estou muito mau, não estou bem.

- O (It) la'o bae lá ? = Para (a) onde vais (vai) ?
- Au lao Ainaru lá = Eu vou (para) a Ainaro.

Gnan bel lad! = Espera um bocado (espera um momento)!

Gnan = espera
Lad = é uma palavra auxiliar  que quer dizer um momento ou um bocado.

Gnan au lad = espera por mim.
leob = posso
leb = posso (fala-se em Soro, Mau-Ulo e Suru-Craic).
Gase = falar - gase pode ser usar com "k", neste caso,"kase" só para mambae Maubisse, Aileu e Ermera.
Teter = falar e pode ser "conversar"
Deis = Porque.
Tempu = Tempo.
Ba néi = Não tenho.

Au leob (leb) gase (kase) / teter (parte Soro e Suro-Craik) nor it (o) ne tais? = Posso falar contigo?
- Leob = pode
- Baleob / Au ba leob = Não, não posso.
- Deis au tempu ba néi = Porque não tenho tempo.

- O (It) tad gase (kase) Mambae? = Sabes (sabe) falar língua Mambae?
- Au tad = Eu sei.
- Au ba tad gase (kase) mambae id = Eu não sei falar língua Mambae.
-Au tad gase kaet-kane lia = Só um bocado.


- O (It - quando o homólogo é uma pessoa importante ou um/a velho/a ) Gala sapa (It gala bae) = Como te chamas? (como se chama?)

-  Au gala (Kala) António = Meu Nome é António.

- O (It) tona pil = Quantos anos tens (tem)?
- Au tona sagul haet lim = Tenho 15 anos de idade.

-O (It)Ama (papa) gala sap (sapa) = Como se chama o teu (seu) pai?
- Au papa (ama) gala Augusto Martins =  O meu pai chama-se Augusto Martins.


- O (It)  ina (mama) gala (kala) sapa (sapa) = Como se chama a tua (sua) mãe?
- Au mama (ina) gala Francisca Soares = A minha mãe chama-se Francisca Soares.

- O (It)Hela her bae? = Onde Moras (Mora)?
- Au hela her Mantaes = Eu Moro em Manutaci (Manutaci é nome de um suco (uma Junta de freguesia).

- O (It) iskola her bae? = Onde que estudas (estuda)?
- Au iskola her SMA K? = Eu estou a estudar na escola secundária Católica  (SMA K).



Suco Manutaci
Desa Manutasi
Suku Mantaes.





d). Perguntas possiveis (perguntas chaves)

Isto = A rai # rae (rae = terra)
Este = A ran
Aquele / Aquela = Laula ran.

1. O que é isto ? = A rai gala (kala) sap (sapa)?
  Isto chama-se .... = A rai gala ....

2. Como se chama esta (Esta, como se chama)? = A ran gala (kala) sap (sapa)?
   Esta chama-se .... = A ran gala ...

3. Como se chama aquela/aquele? = Laula ran gala sap (sapa)?
   Aquela/aquele chama-se.... = Laula ran gala ....

4. Como se chama este sítio / lugar = Hati rai gala sap (sapa)?
    Este sítio / lugar chama-se Mau-Lore. = Hati rai gala (kala) Mau-Lore.

5. Como se chama esta coisa em língua Mambae? = Nam rai ni terro Mambae gala (kala) sap (sapa)?
  Esta coisa em terro Mambae gala snur  = Nam rai ni terro Mambae gala (kala) snur.

Snur = coilher
Bika = prato
Nam = coisa
Terro = língua
Nam rai = esta coisa
Ni = em
Hati = lugar / sítio / espaço.
Tou = diz (verbo dizer)
Na = nei # néi = tem ou pode ser também há (em sentido de existência)
Kole = cansado/a
Sois = já
Mua / mu / á = comer.
Eun / en = beber
Boe = dormir.
Lolai = Andar
Serbis = trabalhar
Mdeda = árdua
Kape = café
Sá = Chá
Susera = leite.
Ai-puna / ai-hetu / ai-hetun = flor / flores.
Ai-hua = fruta.

6. Como se diz esta coisa em língua Mambae? = Nam rai ni terro Mambae tou man sapa?
    Na língua Mambae diz-se bika = Nei terro Mambae tou bika.


Au kole sois, (au kole soup) =  Já estou cansado/a.
It la mua hei (it la mua sou / it la mua sois) = Vamos já comer.

Ai-hua = Frutas

Koilaep = Goiaba
Pó = Manga
Kul = Naca
Mú = Banana
Daur / Dar = Laranja.
Ai-mespra = Nespra.
Abukate / Abukati = Avocate
Nó = Coco
Kakau = Cacao
Abroinus = Abroinhos.
Ai-nanas = Nanas.
Rumaun = Romão.

e). Números.
1 = Id,    2 = Rua,  3 = Teul / tel / telu.   4 = pat / pata.   5 = lim  6 = Nimnainide. 7 = Nimnairua.  8 = Nimnaitelu.   9 = Nimnaipata.   10 = Sagul.

11 = Sagul haet id, 12 = Sagul haet rua. 13 = Sagul haet teul. 14 = Sagul haet pat .... Sagul haet + números singualares até   20 = Sagul haet rua.

21 = sagul haet rua resi kid. 22 = Sagul Haet rua resi rua. .... Sagul haet + números singulares até
30= sagul haet teul. 31 = sagul haet teul resi kid .... rua ....
40 = Sagul Haet pat.
60 = Sagul haet nimnainide,
90 = Sagul haet nimnaipata.
100 = Atus id.
101 = Atus id resi kid.
102 = Atus id resi rua... teul.... 110 = atus id resi sagul .
500 = Atus Lim.
1000 = tokon id.
2000 = Tokon rua.
5000 = Tokon lim.
10.000 = Tokon sagul.  

f). Alfabeto.
     Alfabeto, normalmente, igual com os alfabetos que usamos, neste caso, alfabeto romano, embora J, V e X parece-me que, não se encontra na língua Mambae. Por isso, acho que o alfabeto na língua Mambae são seguintes :
A, B, C, D, E, F, G, H, I, J, K, L, M, N, O, P, Q, R, S, T, U, Y, Z.

g). Alguns vocabulários:

Um = Casa.
Mrao = Horta
Arwe = Várzea.
Er = Água.
Namua = Comida.
Saun hós = Aroz branco
Eut =Arroz cozido
Bâtar = Milho.
Kape lala = quintal de café.
Salmat (salmata) = Porta.
Zanela = Janela.
Baranda = varanda.
Gur = Ervas
Slog = Rio
Ermata = Água Nascente.
Dambat = estrada.
Dlo = Certo
Heko = Esquerda.
Toy = Direita. Ex : Mão esquera = lima heko. mão direita = lima toy.
Oe = pé
Tunur = Joelho.
Pá = Perna.
Pere = Rabu.
Limahua = dedos.
Oehua = dedos de pernas.
Irumata = Peito.
Tgeu = pescosso.
K'bas = Ombro.
Gugu = Boca
Gugu lita = lábios
Nipa = Dentes.
Lamalau = língua.
Iluai = Nariz.
Ré hatu = Testa.
Ulu hatu = Cabeça.
Ulu = Cabelo.
Kika = Orelha.

Lolai = Andar, caminhar.
Plaer = Correr.
Mdei = Sentar.
Boe = Dormir.
Sul = Fumar.
Tbauk = Tabaco.
Sigaro = Chigaro.
Súl = Incendiar.
Aep = Fogueira, lume.
Aep masu = Fogo.
Tui = Cozinhar.
Leolsa'e = Leste, Oriente.
Leoldú = Ocidente.
Taeshine = Norte.
Taesmane = Sul.

Diferência entre palavras em língua Mambae:

1).  Mamba'e e Mambae.
      Mamba'e ? = Porque ? = Why ? = Kenapa ou Mengapa ?
      Mambae = É língua Mambae.
     


  As duas palavras, normalmente, ouvimos diariamente pelas bocas dos mambaenas (os falantes da língua Mambae) e muitas vezes não conseguimos distingui-las porque eles falam tão rápido ou muito depressa, mas podemos distingui-las facilmente quando eles pronunciá-las com calma e com ritmo. Mambae enquanto língua pronuncia-se simplesmente como uma palavra sem nenhum acento e simplesmente com boca semiaberta. Mas mamba'e enquanto uma pergunta, pronuncia-se com a boca aberta no segundo "a" porque tem um acento depois de "a" e este para distinguir entre mambae enquanto língua "Mambae e  Mamba'e enquanto pergunta.

  Ex. Au tad gase Mambae. = Eu sei falar Mambae.
       Mamba'e pé narua o ba mua eut ? = Porque é que não comestes arroz ontem?


2). Sul = Fumar e Súl = Incendiar.
     Ex:
         Sul = Au ba sul tbauk = Eu não fumo tabaco.
         Súl = António súl bel lili kid her kuarto lala. = António está a incendiar uma vela no seu quarto.

3). Nei = em, no(s) e na(s).
      Néi = Existe (ter)
      Ex : Nei - Au nei bel iskola = Estou na escola
                       Au Nei bel um = Estou em casa.

              Néi - Ba néi artub id pé mori i ba maet = Ninguém nacseu e não morrerá.
                       Au néi ós maibé au ba oid. = Tenho dinheiro mas não o trouxe.
                        Néi = tenho, Ós = Dinheiro , Oid = trazer.



Vocabulário:

A

Abí = Irmã (Pt.). Sister (Ing.). Kakak perempuan / Saudari (B. Indo.)
Aen = Abelha (Pt.). Bee (Ing.). Lebah (B. Indo)
Aep = Fogo (Pt.). Fire (Ing.). Api (B. Indo.)
Aeb = É uma árvore de Outono se encontra no mato (Pt.). It is a Autumn tree in the forest (Ing.). Adalah sebuah dari musim gugur di hutan (B. indo.)
Ai (nome commum) = Árvore ou pode ser Madeira (Pt.). Tree or wood (Ing.). Kayu (B. Indo.)
Ai-gou = Árvore de Natal que existe em Timor-leste (Pt.). A Christmas tree in East timor (Ing.). Pohon Cemara (B. Indo.)
Ai-Tema = Pau, madeira (Pt.). Wood (Ing.). Kayu yang beloum do belah (B. Indo.)
Ainaro = Distrito ou conselho de Ainaro em Timor-Leste (Pt.). Distric of Ainaro in East-Timor (Ing.). Kabupaten atau Kecamatan Ainaro di Timor-Leste (B. Indo.)
Ai-naru = Pau, Árvore ou qualquer coisa de madeira que é alto (Pt.). A long tree or a long wood (Ing.). Kayu yang panjang (B. Indo.)
Ainora = Folhas das plantas (Pt.). Leaves (Ing.). Daun atau dedaunan (B. Indo.)
Ainoran = Remédio (Pt.). Medicament or Remedy (Ing.). Obat (B. Indo)
Aipuna / Ai-hetu. = Flor (s) (Pt.). Flower (s) (Ing.). Bunga (B. Indo.).

Angia / Anrai = É usada pelos os mais velhos para chamar atenção aos mais novos que estão ao lado deles quando estão numa conversa.
Antigu = Antigo (Pt.).  Atique (Ing.). Antik, tapi bukan barang antik tapi jaman dulu, waktu lampau, sangat tua (B. Indo.)
Anrai = Ver "Angia"
Anseir = Tem o mesmo sentido com Angia e Anseir mas em plural, ou seja, plural do Anseir e Angia (Pt.). The Plural of Anseir and Angia (Ing.). Bentuk Jamak dari Anseir dan Angia (B. Indo.)
Ao (Oro) = É um tipo de prato, feito pelo Bambú ou madeira, para pôr a comida do porco (Pt.), It is a plate of Pig from bambú or wood (Ing.). Semacam piring yang terbuat dari kayu aatau bambu unutk menaruh makan Babi (B. Indo.)
Au-Ama / Apá, Papá  = Pai, Papai (Pt.). Father, Dady (Ing.). Papa, Ayah, Ayahanda (B. Indo.)
Au-Ina / Amá, Mamá = Mãe, Mamãe (Pt.). Mother, Mom (Ing.). Ibu, Ibunda, Bunda (B. Indo.)
Arbau = Búfalo (Pt.). Bufalo (Ing.). Kerbau (B. Indo.)
Arowe = Várzeas, Arrozal (Pt.). Rice field (Ing.). Sawah atau Persawahan (B. Indo)
Au = Eu (Pt.).  I, I'm (Ing.). Saya, Aku, Gue (B. Indo.)
Áus = Cão / Cadela (Pt.). Dog (Ing.). Anjing (B. Indo.)


B =

Bau = Brincar (Pt.). To Play (Ing.). Main, Bermain. (B. Indo.)
Biub / Biuba = Cabrito / Cabra (Pt.). Kid (Ing.). Kambing (B. Indo.)
Boe = Dormir (Pt. ). To Sleep (Ing.). Tidur, Bobo (B. Indo)
Bor =  Apagar (Luz , Fogo) (Pt.). To Turn Off, To Delete (Ing.) Matikan (B. Indo.)
Bika = Prato (Pt.). Plate (Ing.). Piring (B. Indo.)
Blara = Uma pessoa com doença mental, Incapacitado, Interdito ou inhabilitado de caracter permanente (Pt.)
Bleuk = Dobrar (Pt.) To Bend (Ing.). Lipat, Melipat (B. Indo.)
Buti = Branco (Pt.). Withe (Ing.). Putih (B. Indo.)

C =
 Cem (sem) = Quem (pt.). Who (Ing.). Siapa (B. Indo.)

D =

Dad = Puxar (Pt.), to pull, to drag, to tug (Ing.), Tarik, menarik (B. Indo.)
Dambat / Dambata = Estrada (Pt.), Road (Ing.), jalan raya (B. Indo.)
Dud = Empurrar (Pt.), to Push (Ing.), Dorong (B. Indo.)
Dei (taen ou grua)  = Plantar (pt), to sow, to plant (Ing.), Menanam (B. Indo)
Dó # Teis = Cortar (Cortar com faca ou com serrote) Teis = Cortar com Catana, com tesoura      (Pt.), tocut (dó = to cut with nife, with saw) Teis = To cut with Katana, with shear (ing.).   Memotong, Dó = memotong dengan pisau atau gergaji, Teis = memotong: Memotong dengan pedang atau dengan gunting.

E =

Ei  = Oi, Olá, (também pode ser usada como son para chamar os filhotes de porcos = Eiiiiii)
En  =  Atingir, atingiu (Pt.), hit (Ing.), mengenai, kena (B. Indo.)
Er = Água.
Eun / Enu = Beber, em Inglês é Drink, Minum (B. Indonésia)
Eut = Arroz cozido (Pt.), Rice (Ing.), Nasi (B. Indo.)
Eise  =  Exacto, certo. (Pode ser em sentido de concordar ou reafirmar a ideia de outra pessoa), (Pt.), Yes, All right, Exactly (Ing.), Ya.., benar (B. Indo.)

F =
      Fil =   Segue (seguir) (Pt.). Follow (Ing.). Ikuti (B. Indo.).

G =
    Gau = gritar ( chamar alguém com a voz muito alta)
    Gala / Kala = Nome (Pt.). Name (Ing.). Nama (B. Indo.)
     Glaes = Colherão.
     Gmé = Amarelo (Pt.). Yellow (Ing.). Kuning (B. Indo.)
     Gnan / ganan = Esperar / espera (Pt.) to Wait (Ing.). Menengu / Tunggu (B. Indo).
     Gos / Glae / Klae = Procurar, Achar (Pt.)

H :
     Hoir = Manda sair (informal e so usa para animais).
     Hó = Cheira mal.

I:
   Ina = Ibu ou femenina.
  
J:
  (A Janela não é janela mas sanela) Por isso, é dificil encontrar palavra e pronuncia com "J" na língua Mambae.


K:
  Kanu = valeta
  Kala = nome
  Knan = esperar.
  Kris = gritar.

L :
   Lar : Sangue
   Loma :
   Ló : descascar.
  
M:
  Mambaeana = Os filhos ou os nativos de Mambae.
  Maun : Pássaro ou frango.
  Matelo = Ovos.
 

N:
Nam = coisa
Naan / nana =
Neo = consciência.

O:
O = tú
Or = um tipo de Bambú.

P:
Plaer: Correr.
Pis : Cortar.
Pei : Olhar
Pô : Partilhar com faca.
Pok :
Pó : Manga.

Q :
Qei : em indonésia é gantung, Tétum é tabele.

R:
Rae = Terra.
Ró = Eles (Indefenidos).
Rom = Eles (em concreto, defenidos)

S:
Sal = Erro.
Sap / Sapa ? = O que?

T:
Teum :
Té : fazer cocó
Tema : É uma coisa que está absolutamente em sua natureza. Exemplo uma manga que ainda não foi cortada esta manga fica "tema".
Teor = Palavra.
Tero = língua (lingua tétum, por exemplo)

U:
  Um  = Casa. em outro distrito diz se "fada" = Um = Casa.
  Us = Chover.

V : ?  Vaca Vinga = são palavras portuguesas. Vaca para Mambae escreve-se com "B" Baka. Exemplo, Karau Baka = Vaca.

W :
 Wei = Um tipo de expressão quando uma pessoa fica assustada por cuasa de uma animal, uma barata, por exemplo.

X : ? Xilofone não  existe em Mambae, mas se agente pronuncia não é xilofone mas "silopone"

Y:
   Yei  (Yeiiiiiiiiiiiiiiiiii)  = a voz que uma pessoa faz para chamar os filhotes de porcos.

Z :
 Zakarias : É um Nome
  


Os nomes que "mambaeana" utilizaram antes de chegada dos nomes portugueses.

- Para Homem : Mausoko, Mauno, Keilelo, Maubere, Mausiri, Mautali, Naikoli, Taelbere, Taelkei, Taelno, Keilua, Beremau, Luabere, Luaheu, Leukoli, Leubere, Naimanu, Naitu, Talimau, Berno, Berhetu, Kaimau, etc.

Para  mulher : Dausoko, Dausina, Dauhahi, Daubere, Buibere, Buirai, Kaileo, Kaiheut, Kaihili,    Buidasi, Buidoro, Buisiri, Kaiheu, Indasi, Buisoko, Buimau, Bermau, etc.

Ainaro's City
Cidade ou Capital distrital.
Kota Ainaro.
Ainaru.

Tradução Simples :

Em Mambae : Au doim dlo o. Eu amo-te muito (Pt.). I love you so much (Ing.). Aku sangat mencintai mu (B. Indo.).

Au doim o rat au maet / mat = Eu amo-te até a minha morte (Pt.). I love you till i died (Ing.). Aku mencintai mu sampai aku mati (B. Indo.)

Au gase (kase) lia tero Mambae deis au mambaeana = Eu falo só a língua Mambae porque sou mambaeana (Pt.). I only speak Mambae language because i'm mambaeana (Ing.) Aku hanya berbahasa Mambae karena aku orang mambae (B. Indo.)

Au doim ura maibe ura ba doim au id, ger koed ne sil au poto ma (Noutro distrito "ne sil = Ne heil). Eu Eu amo ele / ela mas ela / ale não me ama, seria melhor devolva a minha fotografia (Pt.). I love he/she  but He/she don't love me, it's will be beter if he/she give back my picture (Ing.) Aku mencintai dia tetapi dia tidak mencintai aku, lebih baik balikin foto ku (B. Indo.).




Humor em Mambae:

       António : O lá se hua nor ai (outra versão = O lá se mil nor aia - usa se em Maubisse e outros distritos).  " O la se hua nor ai" Versão Mambae Ainaro, Manutaci, Mau-ulo, Hato-udo. tem dupla sentido. 1. = O lá se hua nor ai = Em Tétum : Se o ba karik foti ho ai. Em português deve ser = Se fosse, traga a lenha (Pt.) Em Inglês talvez seja = If you go, bring with you a  wood (Ing.). Em Indonésia = Jika kamu pergi, ambilah dengan kayu bakar (B. Indo).

2. = O lá se hua nor ai  torna-se uma palavra má quando agente pronuncia de uma forma flasa como " O lá sa hua nor ai " este refere ao penis do homem que quer dizer " o teu penis tem um pau e dois frutos " Em outra língua não sei como é que vou dizer. Mas ficamos só com isso. Se quiser pode perguntar a outro nativo ou mambaeana que encontra no teu caminho.







Hoje só podemos apareender até aqui.... Ainda vamos continuar noutro dia.
Se tiver alguma dúvida, suguestão ou crítica, agradeço muito, que vocês dirijam directamente para o meu endereço electrónico paresma06@yahoo.com .  Ou pode deixar algum comentário na página que está reservado em anexo do blogue. O vossa contribuição é o melhor apoio ao desenvolvimento desta obra. A vossa crítica é um espírito da luta numa batalha perigosa. Os vossos apoios são os nossos successos. Abraço.

       

Temos de desenvolver o que podemos desenvolver e orgulhar com aquilo que temos.

Com Os melhores Cumprimentos.


Aquinho Ainaroana.




segunda-feira, 23 de maio de 2011

01). Diskursu PM Kay Rala Xanana Gusmão iha Seminariu Sientifiku no Kultural UNTL nian 02). Xanana, Obstakulo ba Demokracsia Timor-Leste.

01).    Diskursu PM Kay Rala Xanana Gusmão iha Seminariu Sientifiku no Kultural UNTL nian
Excelência Senhor Presidente da República
Exelência sira hotu
Magnifico Reitor
Corpo Docentes
Senhoras no Senhores
Estudantes sira

Uluk nanain, há´u agradece ba oportunidade ida né, atu ko´alia oitoan konaba ba tema ne´ebe fó mai ha´u: Construção Nação no Construção Estado.

Loron tolu tan, ita sei celebra tinan 9 ba restaurasaun independencia, nebé ita declara iha 28 Novembro 1975. Declaração Unilateral katak ita mesak mak declara-an, maibé Comunidade Internacional seidauk simu no rekonece. Foin iha 20 de Maio de 2002, mak comunidade internacional halo reconhecimento nebé ita precisa, atu bele sai membru ba Comunidade de Nações iha Mundo no, iha Setembro 2002, ita tama nudar membro ida tan iha Nações Unidas.

Iha fulan Julho mai né, Sudão do Sul mós sei liu husi processo hanesan e Comunidade Internacional sei hamutuk ho sira iha loron boot, nebé sira atu hahú hamrik, hanesan rai no povo independente ona. No iha fulan Setembro mai né, sira mós sei hetan fatin ida iha Assembleia-Geral, nudar membru ONU.

Ita foin tinan 9 maka kaer ukun iha ita nia rai doben. Rai barak, iha Africa no Àsia, hetan ukun-an, depois de II Guerra Mundial, né katak, tinan 66 ona. Rai sira husi CPLP, iha África, hanesan Angola, Moçambique, Guine-Bissau, Cabo Verde no S. Tome e Principe, tinan 37 ona.

Tamba né, importante tebes atu ita kaer nafatin hanoin katak, ita foin hahú hari ita nia Nasaun no ita nia Estado. Bainhira la tetu ho diak, tempo nebé rai ida-idak moris nudar rai independente, ita kompara sala rai ida ho rai seluk, hodi halakon tiha susar no difikuldades nebé rai hotu-hotu sempre hetan, iha tinan sanulu dauluk to´o tinan ruanulu nuné.

Bain-hira ita la kompreende didiak processo ida, ita iha tendência atu exige liu fali ita nia kbit, atu hala’o processo né duni. Atu bele la’o ho firmeza de acções, (katak, se hahú buat ruma tenki kontinua nafatin to’o rohan), atu bele la’o ho convicção, (katak, se halo buat ruma halo ho fiar metin katak buat né diak), precisa tebes atu ita labele lakon processo ninia lala’ok ka ninia desenvolvimento.

Processo nebé, tenki ita nian rasik – né importante tebe-tebes!

Iha Bali Democracy Forum, nebé dala tolu ona i tinan-tinan rai barak tan mak participa, iha Conferências no mós Universidades balun iha Rai-liur, ha’u sempre temi katak:

- Democracia, processo ida naruk, nebé só bele consolida-an bain-hira ema hotu compreende diadiak processo né;

- Democracia, processo ida nebé rai ida-idak mak bele hala’o, tuir nia condições no características próprias ka ninian rasik.

Ita bele acompanha mundu hodi haré katak, iha rai barak, sira fokus ba eleisoens, hanesan fali, se eleisoens diak, buat hotu-hotu muda kedas ona. Iha África no iha Ásia, Rai barak tebes liu 40 resin, sei hasoru problemas hanesan ka barak liu no difícil liu fali ita, iha Timor- Leste.

Se ita la loke matan, hodi halo estudo, nebé luan, kona ba rai selu-seluk nia processo, ita la konsegue haré sá-ida mak ita rasik bele halo, sá-ida mak ita rasik tenki halo no sá-ida mak, ita rasik hatene, diak liu ba ita.

Princípios teóricos nebé ha’u temi daudauk iha leten, mak ami kaer hodi ita halo, mesamesak,funu tinan ruanulu resin hat nia laran, to’o ita manán. Karik, mak ami la iha metodo pensamento ida né atu conduz ami nia hanoin, ita lakon tiha funu ona, depois de 1979.

Tamba né, ita la halo funu iha nakukuk laran, ita la halo funu sem bases teóricas atu kaer processo funu nian. Processo hotu-hotu hanesan, iha ninia lala’ok. Processo social bele hetan dificuldades próprias no buka resultado oin-ida. Processo económico sempre tenki hetan nia dificuldades rasik no hasai nia resultado ketak. Processo político, mós iha deit dalan ida: iha desafios próprios, no bain-hira hatán tiha desafios sira né, nia resultado sei responde ba processo né rasik.

Ita acompanha daudauk ‘revolução popular’ iha norte da África no iha países árabes. Egipto nia desenvolvimento físico apresenta cidades mesak boot no furak, maibé processo político hatudu regime autocrático. Nuné mós, Líbia, Síria, Iémen, Arábia Saudita.

Iha Ásia, ita haré Laos, Mianmar, Bangladesh, iha Nova Guiné Papua, nebé Austrália entrega independência, iha 1975, sira né la ós buat ruma atu halo ita hakfodak katak avançado tebes ona.

Se ita la hatene estuda processo sira né, ho ida-idak nia dificuldades, ita sei la hetan dalan atu hakat ba oin no atu resolve. Só bain-hira ita haré processo ida ho diak, mak ita bele mós haré oinsá mak, sei la’o no bele sukat hakat sira nebé ita fó, hodi hetan resultado nebé diak.

Processo construção Nasaun, processo ida complexo liu, nebé áreas hotu-hotu tama iha laran, keta-ketak maibé ka’et-malu, katak, interdependentes. Interdependência katak, bainhira área ida la’o ho diak, bele dada áreas seluk, maibé iha área importante ida mak hakiduk ka estraga, áreas selu-seluk mós hakiduk i bele hapára processo tomak.

Processo construção Estado, processo ida mós ho nia dificuldades no desafios oi-oin. E, liuliu, ba ita nia compreensão, processo ida ke naruk mos. La ós processo ida nebé bele hotu lalais.

Excelência, Presidente da República
Excelências sira tomak
Magnífico Reitor
Corpo docentes
Estudantes sira

Se nuné, ita bele husu: Estado mak sá-ida? Estado mak instituisoens, soberania nian, nebé sai nudar pilares ba ita nia Timor-Leste independente. Hotu-hotu hatene Instituisoens Estado nian: Presidencia da República, Parlamento Nacional, Governo no Tribunais.

Ita foin atu halo tinan 9, iha processo kaer rasik ukun-an! Né duni, ita tenki concorda katak ita sei iha fase construção Estado né rasik. Né katak, instituições sira né bele iha ona, mas tenki halo esforso boot nafatin atu hadi’a tinan-tinan, to’o sira ida-idak iha nia kbit rasik ona, atu halo servisu ho diak.

Presidente da República mak instituisaun ás liu iha ita nia Estado i sai núdar instituisaun ida nebé tau matan ba Unidade Nasional, ba Democrasia, ba mós hahalok hotuhotu, husi actores Estado nian, nebé tenki tuir Constituisaun no Lei.

Parlamento Nasional, instituisaun soberania ida, nebé mós ás. Iha Uma Fukun nebá, mak representantes povo nian hato’o no defende povo nia aspirasoens, hodi hatama aspirasoens sira né iha leis sira nebé, parlamentares sira discute no aprova. Instituisaun ida né mós iha knar atu hala’o fiskalizasaun ba Governo nia política, katak, Governo nia planos no medidas nebé hasai no ba Governo nia hahalok, katak, ba implementasaun programas ka planos sira né.

Ita hotu tenki reconhece mós katak Parlamento, iha besik período rua né nia laran (2002- 2007 no 2007-2012), halo buat barak ona maibé sei precisa hadi’a-an diak liu tan, hodi bele representa duni povo nia hakarak. Processo ida né mós, só tempo mak bele fó, ba instituisaun rasik, kbiit nebé diak no memória institusional nebé metin.

Governo, instituisaun ida nebé iha knar atu hala’o programas ba tinan lima, tuir nia mandato, no ba tinan ida-idak, atu kumpre nia mandato. Governo mós tenki tau matan atu fo no hadia kbit administrasaun públika nian, ho hanoin katak só ho funcionalismo público nebé kompetente, profissional no nakonu ho espíritu atu servi, mak ita nia Estado bele la’o ona ho eficiência.

Ba ida né, iha Inspecção-Geral do Estado, nebé hala’o knar atu haré ba irregularidades oi-oiniha administrasaun. Governo mós tenki fo atensaun ba formação ba inspectores no auditoresnebé iha ona instituisoens bara-barak nia laran, hodi bele hala’o sira nia knar ho diak.

Iha ona mós Comissão da Função Pública, nebé tau matan ba processo recrutamento nebé tenki transparente, processo promoção nebé labele hetan hili malu deit tamba família karik, tamba partido karik, tamba simu osan karik, no processo nebé honesto no justo iha avaliasaun ba funcionários sira, hodi mós hasai medidas disciplinares ba sira nebé tenki hetan. Foin tinan ida mak ita hahú, sei falta fatin no fasilidades oi-oin, no sei falta tan ema nebé iha capacidade no idoneidade ba servisu sira né.

Iha processo kaer ukun, ita mós sei iha processo harí no buka hametin liu tan instituisoens sira. Tan né, Estado tenki ajuda buka solusoens nebé diak liu ba problemas oioin nebé mosu i obrigasaun boot ida mak atu haré ba componentes hotu-hotu iha ita nia sociedade nia laran.

Nuné mós, mak ita iha Provedoria dos Direitos Humanos e Justiça, nebé hala’o daudauk nia knar i ita hotu tenki aceita katak, atu sira servisu tuir sa-ida mak ita hotu hakarak, sei lori tempo, Governo tenki hadia tan sira nia condições servisu no aumenta tan ema nebé iha mós idoneidade.

Instituisaun importante ida tan, mak Comissão Anti-Corrupção. Dalaruma ha’u rona katak, tinan ida ona, seidauk prende ema ida. Ko’alia hanesan né ladun lós, tamba ita labele haluha katak atu instituisaun ida bele funciona diadiak, recursos humanos sai factor fundamental tebes. Investigação crime corrupção, la hanesan investigação crime homicídio ka oho ema. Tenki prepara uluk ema.

Ikus liu, Tribunais, mak pilar ida seluk ita nia Estado nian, nebé kaer justisa iha ita nia Rain. Tribunais sira nia knar mak atu assegura katak ema hotuhotu iha lei nia okos. Tuir ita nia Constituição, hanoin boot mak ida né: ema hotu-hotu tenki hetan acesso ba justiça no ema hotu-hotu iha lei nia ókos.

Maibé, ita la’o ba oin: Tribunais, instituisaun ida ke independente duni husi instituisoens tolu nebé temi uluk, hodi assegura katak la iha interferência sa-ida deit ba sira nia decisão.

Foin daudauk, ita assiste Vice Primeiro Ministro ba tuur iha Tribunal, nudar réu. José Luis Guterres, nudar ser humano, kala terus, emocional, moral no politicamente. Maibé, ita nia Estado manán! Maibé, ita nia Estado hametin an! Ida né mak importante!

Tuir ita nia Constituisaun, tenki harí Tribunais hanesan tuir mai né: Supremo Tribunal da Justiça no Tribunais judiciais sira seluk, Tribunal Administrativo Fiscal e de Contas no tribunais administrativos no fiscais primeira instância nian no Tribunais militares.

Ohin loron, ita iha deit Tribunal de Recurso, nebé kaer knar Tribunais ás sira ne hotu nia competências. Né atu dehan deit, katak, ita sei iha processo harí ita nia Estado. Processo né tenki la’o neineik duni, tamba atu harí ho diak, ita tenki haré ba Recursos Humanos. Factor ida né, nebé ita nai Rain sei kuran, mak sei sai hanesan sasukat ba kbit iha processo harí ita nia Estado.

Governo mós aprova e haruka ona ba Parlamento proposta de lei atu cria Câmara de Contas, hanesan passu preparatório ida ba ita nia sistema administrativo no fiscal, iha ita nia Estado.

Atu sidadaun hotu-hotu bele hetan asesu ba justiça, ita tenki harí Tribunais iha ita nia Rai laran. Maibé, ida né deit la to’o. Ita tenki harí mós Procuradorias, ita tenki harí mós Defensorias, ita tenki prepara didiak liu tan oficiais justiça, ita tenki prepara diak liu tan polícia investigação, ita tenki iha advogados barak liu tan.

Ita tenki haksolok ho hakat, mesmu ke kiik-oan, maibé ita foti daudauk. Hori seik, ha’u partisipa mós iha serimónia tomada de posse ba Juízes, procuradores no defensores públicos foun. Processo recrutamento hala’o ona i, iha tinan ida né duni, 45 mak sei ba tan hetan formação. Hanesan mós sei hahú formação ba investigadores 60. Hodi hatene buat sira né hotu, mak ita nunka bele lakon ita nia persepsaun katak, ita sei iha nafatin processo harí no hametin instituisoens Estado nian.

Senhoras no Senhores
Estudantes sira

Agora, ita ba questão ida seluk: Sá-ida mak Nasaun?

Nasaun mak: Rai Timor-Leste no nia povo tomak, Estado no sociedade tomak.

Tuir estatística nebé ita hetan iha Census 2010, nebé ita mak halo rasik, Timor-Leste iha 1.064 mil habitantes (katak, Timor-Leste nia populasaun: tokon 1, rihun 64 resin).

Haré ba número sira né, tuir grupos etários, katak tuir grupos ho idade hanesan, ita bele haré ba situação complexa tebe-tebes ida. População Timor-Leste, população ida ke jovem tebes.

- ho idade to’o tinan 15, liu rihun atus hat (mais de 400 mil)

- to’o tinan 25, liu rihun atus lima

Dados sira né bele haré husi perspectiva rua: - ida, mak RDTL bele iha esperança boot ba nia futuro, tamba nia população sei jovem; ida fali, desafio boot ba educação, ba sira nia formação, ba sira nia capacitação.

Né hatudu ba ita tomak katak, sector Educação sai nudar prioridade boot tebes ida ba Nasaun ida né nia futuro. Educação ba labarik hotu-hotu, no, educação ho qualidade.

Educação nebé tenki orienta daudauk ona ba labarik sira atu hetan skill, hodi bele hetan servisu, iha tempo ikus. Tamba, ita nia Nasaun nia desafio boot liu iha tempo ikus mai mak Serviço ka Emprego ba timoroan sira.

Tuir ita nia Constituição, Estado iha atu haré ba povo nia moris. Bain-hira temi moris, ita labele ses husi sector saúde, nebé tau matan ba povo nia isin diak.

Iha moras nebé, kuandu mosu, afecta ema barak i iha mos moras nebé grupo kiik balun mak sei lori hela. Atu haré ba moras sira né hotu, mak Estado mós tenki buka atende nafatin, tenki hasai no hala’o plano didiak, hodi bele reduz daudauk to’o, iha loron ikus mai, bele halakon ona moras balun husi ita nia rain.

Moras barak, povo hetan tamba má-nutrisaun, e ita mós bele temi ai-hán nebé sei kuran tebes. Né duni mós, mak sector agricultura hetan knar atu hadia buat sira né hotu, ho neineik hodi halakon tiha hamlaha iha ita nia rain. La os ita nia povo deit mak hetan susar iha ai-han.

Rai barak tebes, centenas de milhões de pessoas iha mundo tomak, mak hahán kuran ou hamlaha. Ha’u temi deit áreas nebé importante ka básico liu ba povo ida né nia moris, loron ohin no ba loron aban.

Excelência, Presidente da República
Excelências sira
Magnífico Reitor
Corpo de docentes
Senhoras no Senhores
Estudantes sira

Iha processo harí ita nia Nasaun, sá componentes mak Estado tenki tau matan?

Bain-hira ita temi komponentes, ita tama iha assunto boot tebes ida nia laran. Né duni, mak ha’u sei fokus liu ba componentes rua nebé tenki hadi’a duni, hodi nasaun né bele ba oin, ho di’ak.

a - Componente político, área ida nebé, hakarak ka lakohi, halo parte iha ita nia sistema moris, tuir ita nia Constituisaun.

Sistema democrático mak fo dalan ba liberdade expressão, katak ema ida-idak bele iha nia opinião rasik, la iha ema ida teri netik. Maibé, bain-hira ita foin mak hahú processo democrático, ita hanoin fali katak democracia serve para ita hakilar malu, hatún malu; no hanoin fali katak liberdade fo ona dalan ba ita atu halo sá-ida deit mak ita hakarak.

Democracia, ko’alia kona ba direito ema ida-idak nian, maibé ko’alia mós kona ba direito ema hotu-hotu nian. Iha expressaun ida nebé furak tebes atu ita compreende hanoin né: ‘ha’u nia direito to’o deit iha baliza nebé ema seluk nia direito hahú’. Compara oitoan ba realidade, ita bele dehan: ‘ha’u nia to’os ka ha’u nia kintal to’o deit lutu to’os ka kintal ema seluk nian’.

Kuandu ita kompreende hanesan né, ita bele hatúr ona konseitu direito iha democracia nia laran. Tamba ho konseitu ida né, ita mós assegura ba ita ida-idak rasik, kompreensaun kona ba dever. Ha’u iha dever atu respeita ema seluk nia direito, hanesan ema seluk iha dever atu respeita ha’u nia direitu.

Democracia la fó deit direito, democracia fó mós dever ba ema ida-idak no ba ema hotuhotu.

Kuando, iha demokrasia nia laran, ita hetan kompreensaun diak kona ba dever, sempre mosu, iha sociedade ida nia laran, espírito solidariedade nebé maka’as. Solidariedade mosu husi respeito malu, nebé sei lori sociedade tomak la’o mós ba hadomi malu no tulun malu.

b - Componente social

Iha componente ida né, ita bele haré ba organizasoens oi-oin nebé halibur ema lubuk ida ho hanoin no hakarak hanesan.

Ita bele temi religião i iha né, Timor-Leste, maioritariamente católico, maibé respeita confissões religiosas seluk. Iha área ida né, ita hotu tenki orgulho duni tamba iha tolerância nebé ás tebes iha ita nia sociedade laran.

Maibé, tamba tolerância ida né, iha tinan ida-rua nia laran, seitas balun hala’o actividades i depois hadau ema nia rain i sai problema. Buat ne hotu bele acontece, tamba ita mak simu sira iha uma, ita mak lolo liman ba hahán ka osan ruma nebé ita simu.

Ikus-ikus né mós, grupos husi liur, lori sira nia religião ho livros nebé sira fahe mesak radikal tebes. Ida ne bele estraga ita, nudar povo kiik ida, povo sei kiak hela, i ita husu ba confissões religiosas sira hotu, atu tau matan ba né. Radikalismu tama iha ita nia rain, ita hotu sei la tur hakmatek, sei estraga deit malu hanesan iha fatin barak iha mundu.

Iha componente social, ita bele mós temi organizações seluk ba juventude, ba feto, ba profissionais sira, ba trabalhadores, ba vulneráveis no seluk-seluk tan.

Ita nia Estado seidauk iha kbit atu tau matan ho diak ba componentes sira né hotu. Depois de haré ba situação geral iha Nasaun nia laran, Estado mak iha knar duni atu hasai prioridades. Maibé, ita mós labele hanoin katak buat hotu-hotu mesak prioridade i hanoin nuné, hanoin la lós. Tetu necessidades hotu-hotu, mak balun sai hanesan prioridade atu atende, hodi hamenus necessidade sira né.

Foin iha Sabado kotuk, ami hasoru malu ho Grupos ka organizações nebé habolu ‘artes marciais’ no ‘arte ritual’, hodi ko’alia ba malu, hodi husu ba malu sá-ida mak grupo ida-idak bele contribue ba Nasaun doben ida né. Sira hotu hasaicompromisso katak, nudar grupo ka organizasaun, sira lakohi envolve-an tan iha violência iha ita nia rai laran.

Estado nia dever atu tau matan duni, atu assiste hodi hadia espírito cidadania iha timoroan idaidak nia neon no nia hahalok.

Estado reconhece katak seidauk fo atensaun máxima ba arte, ba cultura, ba pintura, ba teatro, ba música, ba desporto. Maibé ita tenki la’o neineik, ita sei iha processo hametin ita nia Nasaun no ita nia Estado.

Iha semana kotuk mós, Governo hasoru malu ho chefes de suco sira, hodi haré ba sira nia knar iha comunidades sira nia let, atu atende iha problemas oi-oin nebé mosu i precisa atu resolve.

Governo mós sei buka, hamutuk ho Comissão da Função Públika, atu hasorumalu beibeik ho funcionários sira, atu ko’alia kona ba sira nia direito, mas atu hametin mós consciência kona ba sira nia dever. Iha tinan hirak né laran mós, Governo buka hasoru malu ho sector privado, tamba tenki tau matan ba ita nia sector privado, hodi sira bele hakbiit-an i nuné bele sai parceito diak ba desenvolvimento ita nia rain. Fundasaun boot ba processo ida né mak segurança, estabilidade, domi no dame iha sociedade tomak nia laran. Ita hahú ona, ita tenki continua nafatin.

Senhor Presidente da República
Excelência sira
Magnífico Reitor
Corpo de docentes
Senhoras no Senhores
Estudantes sira

Atu remata, ha’u sei ko’alia oitoan kona ba construção ba cidadania. Ita nia Constituição dehan: cidadão hotuhotu iha dever atu defende soberania Timor-Leste.

Universidade, nudar instituisaun ensino superior, hetan knar boot ida iha processo harí ita nia Nasaun, maka: atu forma sidadauns nebé diak no matenek ba futuro.

Sidadauns nebé diak, mak ema hotu nebé buka kaer metin princípios nebé diak; sidadauns nebé diak, mak ema hotuhotu nebé buka kaer metin valores nebé diak.

Sidadauns nebé diak, mak timoroan sira nebé tau interesses Povo no Nasaun nian ás liu interesses ema, nudar individual, ka ema, nudar grupo.

Sidadaun ida bele matenek, maibé bele sai sidadaun nebé ladún diak Iha semana kotuk, ha’u simu Reitor no Directoria husi Universidade PGRI, iha Kupang. Sira informa ba ha’u kona ba planos de cooperação ho UNTL, kona ba sira mós hakarak hatama curso de lingua portuguesa iha nebá no mós actividades iha área desporto universitário.

Ami nia encontro, positivo tebes. Ami discute kona ba knar instituições ensino superior nian, ami discute mos kona ba sentido lolós ba educação. Ami hotu to’o conclusão katak, educação atu forma ema, atu loke ema nia hanoin hodi compreende no bele hatán ba mundu real nebé nia sei enfrenta. Maibé, ami mos lembra ba malu katak, iha Indonésia, rivalidades entre escolas hamosu violência, hamosu intolerância, (nebé iha Indonésia hanaran ‘braul antara sekolah-sekolah), i fenómeno ida né buat at tebes ida, tamba daet ba sociedade, no hetan knuk diak ida ona atu hakiak intolerância no violência ba futuro.

Tan né, instituições ensino superior, iha liu dever atu hanorin no hametin valores morais no éticos, hodi nuné forma cidadão nebé diak ba Nasaun ida. Ha’u propõe ba sira katak, tamba assunto né importante tebes, Governo pronto atu fo apoio ba seminários tinan-tinan entre Corpo docentes Universidades sira nebé besi-besik ita. Atu define, sa-ida mak sira hotu bele haré katak precisa duni, hodi nuné Universidades sira né bele iha kbit atu prepara... cidadãos diak ba ida-idak nia rain no ba mundu.

Cidadão la ós katak hetan deit Bilhete de Identidade, hodi bele hili partido político ida no ba tú iha loron eleiçoes. Cidadão katak iha dever atu contribui positivamente ba Nasaun ida.

Dala ruma, timoroan ida bele ses-an tiha husi dever sira né, hodi halakon tiha conceito soberania. Ema né, timoroan né, considera-an ona nudar ema independente, né duni interesses Nasaun nian la vale ona ba nia.

Sira considera-an tiha nudar independente, tamba la ós Estado mak selu sira, maibé Organizações mesak boboot, hanesan agências ONU karik, iha nebé mós ita bele questiona kona ba transparência no resultado ba osan booboot nebé sira gasta. BBC fo sai reportagem ida katak Agência ONU nian ida lori biliões de dólares ba Afeganistão, atu hadia labarik sirania moris, maibé bain-hira osan hotu e Agência né sai husi Afeganistão, labarik Afeganistão sira kiak at liu fali uluk.

Ha’u atu halo intervensaun ida kiik, maibé ha’u husu licença ba ita boot sira hotu, atu ko’alia tan oitoan, tamba ha’u mós lê horiseik documento kapaz tebes ida, husi UNMIT.

Ha’u kontente lê ‘wikileaks’ Timor nian, ka ‘UNleak’ nebé Tempo Semanal fó sai horiseik.

Iha 24 Janeiro tinan ida né, UNMIT halo apresentação ba sira nia staff, kona ba ‘governação democrática iha Timor-Leste’. Iha nebá dehan katak Xanana Gusmão sai nudar obstáculo boot tebe-tebes ba desenvolvimento democracia nian iha Timor-Leste.

Ha’u contente tebes, tamba sira hatudu sira la conhece Xanana Gusmão. E agora, ha’u dehan ba ita boot sira hotu no aproveita atu dehan ba sira, hanesan iha 2009, ha’u fo hatene baInteligência Austrália, nebé mai husu ba ha’u, tamba sá mak ita sosa ró patrulha husi China.

Xanana Gusmão, uluk Marxista-Leninista, nudar membro Comité Central Fretilin nebé aclama Marxismo-Leninismo, hanesan ideologia Fretilin nian, iha 20 de Maio 1977, iha Laline. Sira nebé mós partisipa iha nebá i sei moris maka Abel Larisina, Má Huno no Filomeno Paixão.

Xanana Gusmão mak hakarak sai Presidente Fretilin no Presidente RDTL, iha 3 de Março de 1981, iha Conferência Reorganização da Luta, dalan luan hela ba nia. I nia lakohi, tamba nia preocupado liu atu aprende dirige funu, hodi manán independência. I ho ninia influência, mak ami hili Sr. Abílio de Araújo, momento nebá iha Lisboa ho maluk sira seluk.

Iha Março de 1983, Xanana Gusmão apresenta plano de solução ba funu, nebé só iha 1999 mak ONU foin bele aplika.

Iha 1986, Xanana Gusmão lori tinan ida atu estuda estratégia diak liu atu lori funu, hodi sai husi Partido Fretilin, hodi hako’ak partidos sira seluk no loke dalan ba multipartidarismo. Maluk Delegasaun Fretilin sira iha Rai liur hakerek surat ba nia, iha ai-laran, hodi dehan la concorda ho estratégia ida né i balun bolu nia traidor... ba revolução... to’o ohin loron.

UNMIT ho Agências ONU haluha tiha katak, iha 2001, depois de aprovado tiha Plano de Transição ba Restauração, iha 20 de Maio, Xanana Gusmão la envolve-an tan iha processo UNTAET nian, no la envolve-an iha processo político partidos sira nian ba eleição Assembleia Constituinte, hodi ba tuur nonok, buka tau matan ba Veteranos no hodi simu 500 dólares, husi Banco Mundial, hanesan desmobilização husi FALINTIL.

UNMIT considera Xanana Gusmão nudar obstáculo. Experts, timoroan no internasionais nebé servisu iha UNMIT, dehan nuné: Xanana mak obstáculo boot liu ba Constitucionalismo.

Iha Fevereiro 2008, mak Xanana Gusmão la lê didiak Constituição RDTL, hodi hapara inactividade UNMIT nian ho inoperacionalidade ISF nian, hodi hasai decisão hala’o operação conjunta. atu labele aliena ita nia soberania, ha’u bele garante katak ita sei iha crise nia laran.

Ba UNMIT, ida né mak diak... tamba sira bele hela kleur! I ha’u tenki fó hatene katak, timoroan balun defende katak UNMIT lalika sai, tamba sira ajuda maka’as economia povo nian i, se UNMIT sai, povo sei kiak rabat rai. Hanesan akontese, husi 2000 to’o 2008, nebé comunidade internacional gasta osan besik 8 biliões iha Timor-Leste i ita la haré desenvolvimento físico oan ruma i ajuda aumenta tan kiak iha ita nia rain. Tamba sira sai tiha, kiak aumenta, ita mak sala!

UNMIT mós temi katak ha’u nia resposta ba ‘Contas Gerais do Estado 2009’, hostil, katak maka’as liu no hatudo falta de respeito ba Tribunais. Ha’u concorda katak UNMIT iha matenek barak, nacionais no internacionais, tamba né mak sira la estuda diadiak ha’u nia resposta ba Parlamento Nasional.

UNMIT nia matenek la to’o atu compreende katak ha’u, nudar Primeiro Ministro Timor- Leste, la simu teorias husi politicos no matenek iha Portugal, nebé Tribunal menciona no hakerek iha sira nia relatório, tamba ha’u acompanha situação financeira no económica iha Portugal. (Hanesan uluk, ha’u la halo funu iha nakukun laran). Iha ha’u nia resposta, ha’u buka fo hanoin katak karik teorias sira nebé, Tribunal temi iha relatório né lós, Portugal la monu, rabat rai, ho dívidas 120 biliões de dólares i, ohin loron, buka tane liman ba Banco Europeu no IMF. Sé ida né, mak UNMIT classifica hostil, né katak ‘experts’ iha UNMIT matenek duni.

E UNMIT temi mós caso Maternus Bere. Timoroan balun mós hakilar, tamba ema rai seluk haruka sira hakilar. Sadam Husein oho tiha ona! Ema hotu kontente tamba justiça hala’o duni! Iha tinan sanulu nia laran, Irake hala’o eleições dala lubuk ida, tuir padrão internacional.

Iha Iraque... funu sei nafatin, no Presidente Obama rasik, nebé promete, iha nia campanha, atu hakotu funu né, ohin, ha’u mak hatete, la iha kbit atu hasai decisão kona ba assunto ida né. Iha Janeiro 2006, ha’u ba Washington, ko’alia iha Centro de Estudos Estratégicos i ha’u dehan nuné: ‘Presidente Bush, to’o nia mandato hotu, sei la konsegue estabelece calendário atu reduz to’o hasai tropas americanas husi Iraque’. E ha’u husu ba americanos sira: ‘Keta oho Sadam Husein, aproveita Sadam Husein atu hala’o reconciliasaun iha Iraque, se lae, iraquianos sira mak sei oho malu beibeik’. E, ohin, Maio 2011, sira oho malu nafatin i funu ida nebá sei la hotu lalais. Mesmu ke Osama Bin Laden mate tiha ona.

oan sira né, la acompanha katak, iha caso Líbia ninian, ema buka mós solução compromisso ida ba Omar Kadafi, hodi hakarak konvense nia atu ba tiha países Médio Oriente nian balun ho promessa katak nia sei la hatán ba buat ida. La consegue duni, maibé iha hanoin ba né i problema boot nebé mosu mak, País Médio Oriente ida nebé lós mak bele simu, se hotu-hotu iha problemas uma-laran rasik. Tentativa hanesan né mós, mosu ho relasaun ba Hosni Mubarak, husi Egipto.

Tamba né, buat hotu-hotu relativo. Buat ida, hala’o activismo! Buat seluk, hala’o política, nebé tenki defende interesses nasaun nian. I interesses nasaun nian, buat ida ke luan tebetebes, husi diplomacia to’o aspectos práticos de relações, husi economia to’o comércio, husi segurança to’o soberania.

Ha’u mós iha ha’u nia apreciação nebé klean kona ba ONU nia Agências sira. Ha’u nia proposta mak né: UNMIT ho experts timoroan sira, lolós, oferece-an ba hadi’a tiha Iraque, Afeganistão, Paquistão, e bá fó tulun ba democracia iha Iémen, Síria no Líbia. Maibé, iha UNMIT nia apresentasaun, iha Janeiro 2011, sira dehan katak, só ONU continua iha Timor-Leste mak bele hadia Rai ida né.

Ha’u hakarak dehan ba timoroan sira, nebé sai ‘experts’ ba UNMIT, atu lalika loko-an, atu lalika hakru’uk demais ba ema nia osan, tamba ida né, moras at ida, nebé ita bolu: colonialismo mental no colonialismo intelectual.

Iha lian português diak liu, maka: alienasaun. Ita nia Constituição dehan: labele aliena ita nia soberania, né katak, labele fa’an ita nia soberania ba ema seluk.

Ha’u kontente UNMIT bele aprecia ha’u hanesan né. Karik sira mak foti ha’u nudar ema diak tebes ida... ba UNMIT, povo mak iha direito ona atu desconfia katak ha’u aliena tiha ona interesses povo né nian, ha’u aliena tiha ona soberania Nasaun né nian. Né duni ha’u kontente... tamba nacionais no internacionais sira, iha UNMIT, la kontente ho ha’u. Ita conhece ema balun, nebé sai fali ‘expert’ boot iha ita nia rain, maibé sira devia agora servisu hamutuk ho Presidente Obama hodi buka resolve 14,5 triliões de dívidas americanas, no fraude bo-boot sira nebé instituições financeiras no bancárias sira hatudu iha 2009, hodi mundu tomak la’o kleuk hotu ona.

Balun fali sai ‘expert’ iha macroeconomia no finanças, iha ita nia rain. Sira mak seidauk hanoin hetan, tamba sira maka serve lolós atu ba ajuda Europa sai husi problemas boot hanesan, dívidas 788 biliões husi Irlanda, Grecia no Portugal e ‘baillout’ nebé Banco Europeu no IMF bele oferece maka 322 biliões deit.

Experts oan sira nebé ohin loron, kaer hela Bilhete de Identidade RDTL nian, seidauk hatene katak Rai boboot iha mundu precisa hela sira. América no Europa precisa experts timoroan no internasionais sira né, atu ba corrige tiha padrões ka ‘standards’ nebé sira defende maka’as.

E Mundu presiza reforma nebé boot duni. Organizações boboot, iha mundu, precisa reforma nebé boot no klean, hodi hamós tiha fo’er barak iha sira nia uma laran, i nuné bele hetan experiência atu hamós ema seluk nia kintal. ONU rasik precisa reforma boot.

Iha 2004, ha’u ho actual Presidente, Dr. Ramos-Horta, sei Ministro dos Negócios Estrangeiros, ba visita Alemanha. Presidente Alemão husu ba Timor-Leste atu apoia Reforma iha ONU no sira nia candidatura ba Conselho de Segurança. Ha’u dehan ba Presidente alemão: ‘Reforma iha ONU, labele sai deit hatama tan membros foun ba Conselho de Segurança. Tenki iha reforma duni, tamba ONU organização todan no burocrática tebes ida, nebé gasta osan barak liu... i, ita hotu haré, pobreza ka kiak sei boot liu nafatin iha mundu tomak’.

Tenki iha duni reforma husi agências sira, nebé bolu malu deit, hodi defende iha ibun tutun deit padrões no ‘standards’, nebé sira la pratika. Rai boot no riku sira labele impõem nafatin deit sira nia regras ba mundu. Rai kiik no kiak sira mós labele nonok, hodi simu deit liafuan mamuk nebé tama iha sira nia tilun.

Iha Fevereiro, ha’u partisipa iha ‘Jakarta Internacional Dialogue on Defense’. Iha ha’u nia intervensaun, ha’u sadik participantes sira, civis, políticos no militares, husi Europa to’o Asia, husi representantes ONU to’o Africa no Médio Oriente, hodi dehan: ‘Nusá mak ita la buka dalan atu hakotu tiha funu barabarak nebé gasta biliões dólares cada tinan, hodi comunidade internacional bele hasai plano diak ida, atu dada bé ba fatin barak nebé maran, liuliu iha África, i nuné, osan nebé usa ba funu bele salva centenas de milhões de pessoas, ho sustentabilidade duni’.

Iha nebá mós, tópico ida halai ba transparência kona ba ajudas husi liur nian. Ha’u sadik mós iha nebá, tamba lae, Agências internacionais mak gasta hela osan barabarak, i iha fatin balun, lori hela fos ba fahe tiha, halo relatório mesak boboot katak sira salva ema hamlaha, hodi husu tan osan atu ba nafatin fahe fos.

Kahur ida né ho ‘sustentabilidade’, nebé ohin loron, sai mós hanesan liafuan murak ida ba ‘experts’ balu-balun iha ita nia Rai doben ida né, Agências ka ONGs balun hetan tiha osan, mai halo buat ruma, osan la iha ona mak foin halai mai Governo husu ajuda, lae sira taka. Maibé, loro-loron deit temi ba ita kona ba sustentabilidade. E timoroan sira nebé sai tiha ona ‘experts’ mos temi loroloron, ba ita, kona ba sustentabilidade. Tamba sá? Sira la hakilar, ema la fo ona osan, sira mós la hetan sustentabilidade.

Maluk sira hotu

Tamba né mós, maka Timor-Leste, ohin loron, lidera ‘g 7+’ nebé, ohin, bele halibur países 17 ona, ho total população liu 350 milhões, atu ko’alia, atu hato’o lia lós, atu corrige sistema nebé la’o daudauk iha mundu.

Buat sira ne hotu, mak ita timoroan tenki buka hatene, buka acompanha, buka rona, se lae ita loroloron hanoin deit katak, Timor-Leste mak at liu iha mundu né. Se ita la hatene, ita hanoin katak ‘experts’ timoroan no internasionais sira sira mak iha razaun. Hodi halo ita hanoin katak: iha mundu, ema tomak iha servisu, ema tomak iha liberdade, ema tomak moris iha dame nia laran, ema tomak kabun bosu, sira nia polísia la baku ema, sira la iha crime, prisão la iha, hospital mos taka hotu ona tamba moras la iha, rikus sira fo an kiak sira loron ida dala tolu, governos sira la iha problemas hanesan ita iha Timor-Leste.

Ita hatene, ita sei iha problemas barak, ita sei hadi’a. Ita hotu sei buka haka’as an nafatin. Iha ‘Universitas Indonesia’, ha’u halo mos palestra ida iha Março kotuk bá, i ha’u dehan nuné:

‘Iha países em desenvolvimento, iha cultura at ida: sociedade ladún fo valor ba esforços nebé sira nia Estado halo daudauk atu responde ba necessidades oi-oin. Ema gosta mak atu minimiza esforços sira né, hodi foti ás deit rai sira seluk nia diak.’

Maibé, la ós tamba ida né, mak Estado sei hakfodak. Estado mak labele fó valor nebé la merece ba opinião ema ida rua nian. Estado tenki metin nafatin, la’o tuir dalan nebé, nia hatene ida né mak lós i diak liu ba povo.

Dalan lós, mak né: Iha funu laran, ami iha princípio ida – ‘contar com as próprias forças, katak ‘konta ho ita nia kbit rasik’. Ami lori iha ami nia ulun, princípio ida seluk – ‘unidade nacional, através da reconciliação’, katak, ita só harí unidade bain-hira ita halo dame, no moris iha domi.

Ita mak hatene sá-ida mak ita hakarak i Estado Timor-Leste hatene sá-ida mak nia povo hakarak.

Díli, 17 Maiu 2011








02).     Xanana, Obstaklu Ba Demokrasia TL

· UNMIT Rekonhece

PROGRAMA Nasoins Unidas ba Dezenvolvimentu (PNUD/UNDP), foin lalais hasai relatóriu ida katak, Primeiru Ministru Xanana Gusmão koko atu implementa ditadura iha Timor-Leste.

IHA parte balun, relatóriu ne’e mós sita, PM Xanana hakarak atu hadau podér husi Parlamentu Nasionál no Tribunál, liu husi intervensaun ne’ebé mak durante ne’e Primeiru Ministru halo iha área justisa ho órgaun lejizlativu.

Pontu ida ne’ebé PNUD sita, iha sira nia relatóriu pájina 9 mak hanesan “...ezekutivu, espesialmente Primeiru Ministru buka atu hadau podér boot liu tebes husi Parlamentu no Tribunais sira (Tribunál de Contas sei hamosu atakes polítiku boot tebes). Molok 2012 prosesu ida ne’e nia rezultadu mak knaar efetivu husi órgaun soberania rua ne’e nian (ne’e refere ba parlamentu no tribunál) hodi responsabiliza ezekutivu, estadu direitu demokrátika sei menus, no “rule of law” sei menus no “rule of Primeiru Ministru” mak sei boot liu...”

“...Ida ne’e ita bele hare iha estrutura orsamentu 2012 nian, hasai Maternus Bere husi komarka, Primeiru Ministru nia atake ba relatóriu dala uluk husi Tribunál Contas (iha 14 Dezembru 2010), bainhira Ezekutivu la fó interese ba akordaun tribunál Rekursu nian iha 2008 kona ba inkonstitusionalidade hasai osan husi Fundu Mina Rai...” hakerek relatóriu ne'e.

Xefe Bankada Fretilín iha Parlamentu Nasionál, Aniceto Guterres hateten, dokumentu ne’e, nu'udar dokumentu ne’ebé aprezenta analiza independente ida, husi ema ne’ebé la iha interese polítiku iha Timor-Leste. “Ita bele dehan estudu objetivu, la iha tendénsia ba partidu polítiku. Maibé, bele sai de'it nu'udar indikadór ba ita nu'udar órgaun soberania ida atu analiza ho di'ak no buka atu hadi'ak demokrasia iha ita nia rain,” dehan Aniceto.

Nia hatutan, ho razaun tomak ONU nia dokumentu identifika Primeiru Ministru Xanana Gusmão rasik nu'udar ‘lakuna’ ne’ebé sira antesipa bele hamosu ba “konstitusionalizmu” iha Timor-Leste.

ONU Hakarak Krize Naruk

Hataan ba kestaun ne’e, Primeiru Ministru Xanana Gusmão hateten, UNMIT ho ninia espertu laiha kapasidade maxizmu hodi hatene kle'an kona-ba ninia hanoin ba dezenvolvimentu nasaun nian.
Nia rasik, dala ruma la fiar ba teoria sira ne'ebé ema seluk uza hodi hala'o governasaun tanba, teoria balun labele la'o ne’e maka halo nasaun balun monu ba krize finanseiru, hanesan Portugál.

Tuir Xanana nia haree katak, dala barak ONU falla ezekuta osan hodi salva ema kiak sira iha nasaun barak. Husi tinan 2000 to’o 2008, misaun ONU nian ne’e gasta osan kuaze besik biloens $ 8, maibé laiha rezultadu pozitivu ruma no aumenta de'it kiak iha rai ida ne’e.

Nia hatutan, misaun ONU ne’e hakarak krize bele naruk iha Timor-Leste atu nune’e sira bele hela kleur no matenek Timor-oan balun mós konkorda atu UNMIT hela. Ne’e duni, PM Xanana husu ba Timoroan sira atu kaer metin espíritu nasionalizmu duke defende interese pesoál ka ema li'ur sira nian.

Nia mós husu ba Timoroan tomak atu akompaña situasaun globál mundiál nian, atu nune’e, labele monu ba teoria oioin ne'ebé hato’o husi ema sira ne'ebé konsidera an hanesan espertu.
“Se ita la hatene, ita hanoin katak espertu Timoroan no internasionál sira maka iha razaun,” Xanana dehan.

Xanana sujere ba UNMIT ho ninia espertu Timoroan sira atu ba ajuda de'it nasaun sira seluk ne'ebé presiza apoiu. “Ha'u nia proposta maka ne’e. UNMIT ho espertu Timoroan sira, loloos oferese an ba hadi'a tiha Irake, Afeganistaun, Pakistaun, e bele fó tulun ba demokrasia iha Iemen, Síria no Líbia,” dehan Xanana.

UNMIT Beik Teen

Prezidente Repúblika José Ramos Horta konsidera, UNMIT nia relatóriu ne’e ema beik-teen maka hakerek. Horta husu ba UNMIT atu lalika fó kritika sira hanesan ne’e, tanba ema balun iha ONU halo korrupsaun maka’as.

“Ha'u hanoin beik teen ruma maka halo karik. Ita haree took se mak kaer programa ida naran oil for food iha Irake, korrupsaun ne’e maka’as 100%, korrupsaun $60 billoens. Portantu, di'ak liu beik-teen boot sira ne’e lalika ko'alia demais,” Horta dehan.

Prezidente Parlamentu Nasionál Fernando Lasama mós kontra maka’as relatóriu ne'e. Tanba, iha parágrafu balun ne'ebé hatete, PM Xanana mak taka dalan ba demokrasia iha TL.

"Ha'u nu'udar Timoroan, la konkorda ho lia fuan dehan Xanana mak menghambat demokrasia iha rai ida ne'e. Ha'u la konkorda," Lasama dehan iha plenária, Segunda (15/05).

Rui Castro, eis klandestina no mós imprensa Timoroan hatete, nia rejeita makaas relatóriu PNUD ne'e. “Xanana ne'e patriota ba funu naruk TL. Tan ne'e, atan ha'u nunka fiar katak iha pedasuk oan iha Xanana nia hanoin, atu aplika ditadura iha rai doben ida ne'e,” dehan Castro ba TEMPO Semanál, Kinta (19/05).

Tuir Castro, UNMIT ninia projetu atu remata ona. UNO ta'uk atu ba Irake, Afeganistaun, Pakistaun no Iemen, Síria no mós Líbia. UNO ta'uk atu ba iha ne'ebá. Tanba situasaun iha ne'ebá la hanesan ho Timor-Leste.

UNMIT Rekonhece

Iha fatin seluk, Porta Voz UNMIT, Sandra McGuire hatete, relatóriu ne'e la'ós dokumentu ofisial UNMIT nian. “Dokumentu ne'e, la reprezenta vizaun ofisial husi UNMIT. Vizaun ofisial husi UNMIT ho ninia lideransa sira, bele hetan iha dokumentu ofisial iha UNMIT ninia website. UNMIT iha kanál efikás, hodi komunika diretamente ninia vizaun ba governu TL, no hakerek iha baze regulár,” hatete Sandra liu husi komunikadu imprensa.

Maske nune’e, wainhira TEMPO Semanal, Kinta (19/05) konfirma ba Sandra McGuire via telefone, porta voz UNMIT ne’e rekonhece katak dokumentus ne’e ejiste duni no aprezenta iha Power Point durante diskusaun iha retiru nivel altu UNMIT, 14 Janeiru 2011.

“Kestaun ne'e hanesan opiniaun privadu ema sira nian relasaun ho relatóriu ida ne'e. “Opiniaun ne'e espresa husi ema ida-idak, ne'ebé la signifika katak, lideransa UNO nian konkorda ho opiniaun ida ne'e,” esplika Sandra. (*)

Republicação pelo dono do bloggue para interesse privada (Leituras escolhidas)

Fonte:





Comentário pessoal:

          Hanesan sagrada escritura dehan "rahun a'at ba ema sira nebé matan diak maibe la hare no ba sira nebé tilun diak maibe la rona". Lolos kedan ba ema sira nebé simu osan bar-barak maibé la hatudu sinal iha nia a'an katak nia hare no rona. Tanba interesse osan no kargo taka nia matan no nia tilun. Ho nune'e la hare ba realidade global nebé ema hothotu hasoru. La hare no la rona realidade nebé hatudo momos iha mundo global. Tanba neé nia precisa acompanha desenvolvimento global no le discurso no Sr. Xanana Gusmão nian atu nuné se biban karik sira bele loke matan no hare i descobre rasik. Los duni, katak nasaun ida foin hahú la bele kompara ho nasaun seluk nebe 'idade pontikais' ona. Portanto, buat hotu precisa lori tempo atu hadia to sai diak liu tan.
           Se karik maka ita kompara ho realidade nasaun seluk nebe 'besi tua' ona maka ita seli lori ita nia an ba tara iha mentalidade exigente absoluto no abstracto nebe tabele deit iha kalohan leten i nunka bele sama mundo, katak obriga buat nebe impossivel atu bele sai posivel. Hosi hanoin ida ne'e komesa hamosu kritika oioin ba ema hothotu. ho nun'e ita precisa hatene katak buat hotu lao tuir hakat ida ba ida i loron ida ita sei sai mos hanesan rai seluk. Hau konfia katak lider timor oan sira nunka iha hanoin at atu halo desdesenvolvimento maibe halo desemvolvimento ba oin. Ho nune'e hau konkorda ho Sr. Xanana nia discurso, ho base katak ita tenki kompreende direito i liberdade iha sentido amplo, katak konta mos ho ema seluk nian. Katak direito no liberdade nebe tau interese altruísmo laos egoísmo, tanba iha egoísmo bele lori ba radikalidade de interpretasaun direito no liberdade nebé negativo, katak buat hotu mak 'EGO' ka HA'U deit mak importante. Hosi ne'e mak bele dada ba interesse comum i ba interesse nacional. Iha neba ita foin bele dada situasaun rasi seluk nian nebe diak sai hanesan sasukat ba ita nia ambisaun atu loron ida ita mos bele sai hanesan ema nia nasaun ne'e. Tanba ne'e precisa mos kaer principios nebe Sr. Xanana menciona iha nia conclusaun katak LUTA HO ITA NIA FORÇA RASIK I FORÇA NE'E TENKI IHA ESPERITO ALTUÍSMO NO IHA ESPERITU NE'E KESI METIN HO UNIDADE NACIONAL I IKUS ITA BELE ALKANSA ITA NIA MEHI NEBE ITA HOTU NIA MEHI KATAK ATU MORIS DIAK NO SAI HANESAN NASAUN SELUK NEBE DIAK ONA. Se ita la kesi iha buat sira nebe hau resumo iha letras capitais ne'e maka eme seluk sei atribui sentido negativo mai ita, katak 'halo alienação ba ita an rasik, ba sociedade no ba nasaun i ikus mai sai tia traidor radical.
    (Paulo Soares Martins)

GENTE DE TIMOR (Obra Original do Paulo S. Martins)

Da ilha verde, da forma de crocodilo.
Da verdura montanhosa e da alma lutadora.
De um sangue humilhado mas não ser humilhada.


Da brisa da frescura e do aroma da verdura,
Do rio pedroso e das rasas espinhosas,
das cores arco-íris e das flores da natureza.


Ó gente de Timor...!
Das praias bonitas e das ondas manhosas,
das águas quentinhas e das bocas sorridentes.


Do coração da pomba e pele da cobra,
dos olhos da águia e pés dos crocodilos.
das mãos do campo dos pés do viagante.


Ó gente,
minha gente
gente de Timor...!
mostrai a boca e lavai os olhos,
treinai as asas e voai mais alto,
treinai os pés e chegai mais longe.


Uma Lisan Diurpu,

Uma Lisan Diurpu,
Uma lisan Diurpu, hanesan uma lisan eh Uma Knua eh Uma Lulik ka ho lian português "Casa Sagrada" timor nian ne'ebé mos sai hanesan Uma Lulik ne'ebé importante iha Knua Ria-ailau, Ainaro-Manutaci. Uma Lulik ne'e besik ba Ramelau hun. Uma ne'e agora nia gerasaun ladun barak, maibé komesa buras fali ona ba oin ho prezensa foin sa'e sira ne'ebé foin moris iha tinan 1990 mai leten. Agora dadaun Sr.António mak hola fatin eh substitui fali Sr. Augusto ne'ebé uluk nudar bali nain ba Uma Lulik ne'e nia fatin para bali uma ne'e. Uma Diurpu lokaliza iha Distritu Ainaro, Subdistritu Ainaro, Suco Manutaci no Aldeia IV. Nia fatin uluk besik malu ho uma Lisan Mantilu ne'ebé uluk iha Mupelotui no Maupelohata. Maibe agora sai ona mai iha buat mos ka fatin foun principalmente iha tempo katuas Augosto nian. Ita hare iha imagem ne'e, iha uma ne'e nia kotuk ida kalohan taka ne'e mak foho Ramelau ka Tatamailau. Hori uluk iha okupasaun Portuguesa no Ocupasaun Indonésia nian iha Timor, Uma Diurpu seidauk hetan Sunu ka amesa hosi Ahi. Tanba tuir história beiala sira nian, uma ida ne'e ahi nunka bela han, ka ahi la han. Tuir lian nain no katuas sira nebe hare ho matan, katak iha tempo kolonial português nian iha Timor, uma Mantilu nebe momentu neba hari besik kedan uma Diurpu (Uma tatis sei ba malu) ne'e ahi han tia iha kalan ida, nebe tuir lolos uma Diurpu ne'e mos ahi tenki han hotu, nia logika nune, tanba uma rua ne'e rabat malu kedan. Maibe katuas sira haktuir dehan, sa mak akontese iha momentu neba mak, manu makikit mean (manu lokmea ) ba tur iha uma Diurpu nia kakuluk ne'e i kuando ahi lakan ne'e baku ba uma Diurpu nia leten, manu makikit ne'e loke liras dala ida, ahi lakan baku fali ba parte seluk. Ho nune'e ahi han uma Mantilu ne'e to romata, maibe uma Diurpu ne'e ahi la han. I manu makikit ne'e tur iha uma ne'e nia kakuluk to ahi lakan hotu ka mate. Iha kolonial indonésia nian, ahi nunka han uma ne'e. Milisia sira tama to'o iha bairro neba i sunu uma Builiuh nebe iha kraik mai maibe la sunu uma Diurpu, milisia sira liu kona dalan ninin deit i neon la kona ka la hanoin at ba Uma ne'e. Além de ne'e, katuas assasinio ka oho dor no katuas seluk nebe ema iha suku laran konsidera katak lia-nain iha suko ne'e fo sasin katak uma Diurpu ne'e iha nia karakter da unika i ema ne'ebé hanoin a'at nunka bele hakat to'o uma ne'e nia sorin, tanba sei la hetan dalan atu tama ba uma ne'e. Iha tempo indonésia nian, iha momento nebé ami hotu sei kik, kuando kalan ka loron mak bapa sira atu tama ba ou falintil sira lao besik iha uma ne'e, ita iha uma laran hatene kedan ona tanba iha manu (ho froma manu fuik hanesan andorinha bot) ida nebe'e hanesan manu makikit kik ne'e semo haleu uma laran ne'e i fó alerta ba ita. Iha ne'e ita nebe toba iha uma laran sei la dukur tanba manu ne'e nia liras sempre baku ita no baku buat kroat nebe ita iha. Uma ne'e uluk iha Maupelohata hansa dehan tia ona. Sai fali mai iha nia fatin foun, hari'i desde 1976 no'o troka lolos iha 1998. Hafoin ta'a fali ai foun no prepara material foun pois hari'i fali iha 1998 to agora 2014. Nia kondisaun diak nafatin hansa ita hare iha retrato ne'e, nia varanda luan liu uluk nian. No Nia sempre nakloke ba ema hotu nebe hakarak ba visita Nia. By Paulo S. Martins (qno.tls@gmail.com)